Powstanie zbioru

Po sukcesie Sklepów cynamonowych (1933) pozycja Schulza w środowisku literackim wyraźnie wzrosła. Jego nazwisko stało się rozpoznawalne również w rodzinnym Drohobyczu, gdzie wciąż pracował jako nauczyciel rysunku. Przełomem okazał się płatny urlop udzielony mu przez dyrekcję gimnazjum na pierwsze półrocze 1936 roku. Dzięki niemu mógł całkowicie poświęcić się pisaniu.

W tym okresie powstały m.in. opowiadania Jesień, Republika marzeń oraz najobszerniejszy tekst tomu – Wiosna. Część utworów włączonych do zbioru była jednak znacznie starsza i powstała jeszcze przed wydaniem Sklepów cynamonowych.

Druga jesień została po raz pierwszy opublikowana w 1933 roku w czasopiśmie „Kamena”. Do tomu Sanatorium pod Klepsydrą weszła w formie tylko nieznacznie zmienionej. Jej autograf ma szczególną wartość – to jedyny zachowany rękopis literacki Schulza. Rękopis, pierwotnie przechowywany przez Zenona Waśniewskiego, redaktora „Kameny”, po jego śmierci w 1945 roku trafił w ręce wdowy, Michaliny Waśniewskiej. Następnie stał się częścią kolekcji Jerzego Ficowskiego, którą w 2013 roku zakupiła Biblioteka Narodowa. Od 2024 roku rękopis prezentowany jest na stałej wystawie w Pałacu Rzeczypospolitej. Opowiadania z obu zbiorów Schulza tworzą trudną do rozdzielenia całość. Podobnie jak w Sklepach cynamonowych, narratorem i głównym bohaterem jest Józef – dojrzewający chłopiec, który nosi wyraźne cechy alter ego pisarza. Akcja rozgrywa się w małym, galicyjskim miasteczku, będącym literacką transpozycją Drohobycza. To przestrzeń, w której realność miesza się z fantastyczną wizją. Przedmioty zyskują cechy żywych istot, zwierzęta przejmują ludzkie właściwości, a codzienne wydarzenia urastają do rangi mitu. Mityzacja świata ma na celu ocalenie obrazu odchodzącej rzeczywistości – domu rodzinnego, sklepu prowadzonego przez schorowanego Ojca oraz ginącej monarchii austro-węgierskiej. Ojciec pozostaje jedną z kluczowych postaci opowieści: fascynującą, wieloznaczną, istniejącą na pograniczu świata żywych i umarłych.

Twórczość Schulza silnie związana jest z jego życiem osobistym. Badacze wielokrotnie wskazywali, że Schulz nie tyle opisuje realne fakty, ile przetwarza je w mit, tworząc prywatną mitologię dzieciństwa, dojrzewania i rodzinnych relacji.

Odbiór „Sanatorium pod Klepsydrą”

Podobnie jak Sklepy cynamonowe, drugi zbiór Schulza spotkał się z odbiorem ambiwalentnym. Wśród jego obrońców znalazł się m.in. Artur Sandauer, natomiast krytyczne głosy formułowali Kazimierz Wyka i Stefan Napierski. Schulz stał się jednym z głównych uczestników sporów o rolę literatury, kulturę i funkcje pisarstwa w latach trzydziestych. Mimo kontrowersji, w 1938 roku Bruno Schulz został uhonorowany Złotym Wawrzynem Akademickim – najważniejszym wyróżnieniem literackim w jego życiu.

Po II wojnie światowej twórczość Schulza była w Polsce marginalizowana. Władze komunistyczne odrzucały awangardę, promując realizm socjalistyczny. Schulza określano jako „formalistę” i „burżuazyjnego dekadenta”, co miało skazać jego dorobek na zapomnienie. Dopiero po odwilży 1956 roku doszło do ponownego wydania obu zbiorów, dzięki staraniom Jerzego Ficowskiego i Artura Sandauera. Od tego momentu zainteresowanie prozą Schulza zaczęło systematycznie rosnąć. Dziś Sanatorium pod Klepsydrą i Sklepy cynamonowe uznaje się za jedne z najwybitniejszych osiągnięć polskiej literatury międzywojennej. Zbiory Schulza stanowią wyjątkowy przykład literatury onirycznej, metaforycznej i głęboko autobiograficznej, która pozostaje inspiracją dla kolejnych pokoleń twórców.