Nowożytni najemnicy William Urban przeł. Arkadiusz Romanek [2008]

Człowiekowi wychowanemu poza kręgiem kulturowym danej społeczności państwowej trudno jest wypowiadać się na temat jej historii. Stwierdzenie to staje się jeszcze prawdziwsze, gdy mówimy o historii tak długiej i tak skomplikowanej, jak historia Polski, która nawet dla samych Polaków wydaje się czasami wyjątkowo zagmatwana i pełna trudnych do zrozumienia i wyjaśnienia paradoksów. Obcokrajowcy stają przed poważnym problemem już w chwili próby przetłumaczenia nazwy: Rzeczpospolita Obojga Narodów (na przykład w języku angielskim istnieją subtelne różnice znaczeniowe pomiędzy słowami Commonwealth i Republic, a tak naprawdę żadne z tych określeń nie oddaje idealnie istoty tworu powstałego po połączeniu Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego). Nie wszyscy Litwini zgadzali się z warunkami unii polsko-litewskiej z 1569 roku. Zarówno w Polsce, jak i na Litwie, mimo połączenia, istniały liczne, ważne ugrupowania, reprezentujące mniejszości, ludzi mówiących innymi językami, o różnych przekonaniach religijnych, odmiennych kulturach oraz zapatrywaniach na kwestie gospodarcze. W rezultacie Rzeczpospolita była sui generis państwem unikalnym, jakiego trudno by szukać na mapach Europy — tych dawnych i tych dzisiejszych.

Jedność tego wielkiego i niejednorodnego tworu państwowego można było utrzymać tylko respektując prawa i spełniając oczekiwania różnych grup społecznych. Ostrożna polityka dążenia do utrzymania status quo sprawdzała się przez wiele lat, lecz oznaczała pogodzenie się z małą elastycznością władzy państwowej. Wkrótce okazało się, że bezwładność aparatu państwowego stanowiła poważne zagrożenie. Coraz liczniejsze i coraz poważniejsze problemy, z jakimi musiała poradzić sobie Rzeczpospolita, wymagały szybkiego działania. Wraz z rozszerzaniem się granic państwa natychmiastowe reagowanie na niektóre niebezpieczne wydarzenia (np. rebelie) stawało się coraz trudniejsze. 

[fragment]