Podróż do Ziemi Świętej Syrii i Egiptu 1582-1584 Radziwiłł Mikołaj Krzysztof Sierotka Oprac. Leszek Kukulski [1962]

Podróż do Ziemi Świętej, Syrii i Egiptu jest w biografii Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotki” niewielkim epizodem, a jej opis jedynym tekstem literackim, który wyszedł spod pióra litewskiego wielmoży. Ale jest to niewątpliwie epizod bardzo ciekawy, a jego literackiemu produktowi przyznać wypada niepoślednią pisarską rangę.

Poza tym jednym epizodem życiorys Radziwiłła nie zawiera faktów niezwykłych. Przedstawiciel najmożniejszego rodu litewskiego, dbały o splendor rodziny, do tytułu księcia świętego rzymskiego cesarstwa, który nadał jego ojcu, Mikołajowi „Czarnemu” (1515–1565), cesarz Karol V, i do tytułu hrabiego, który odziedziczył po matce, Elżbiecie Szydłowieckiej (1533–1562), dorzucił tytuł pierwszego ordynata ustanowionej przez siebie w 1586 roku ordynacji nieświeskiej. Już jako dwudziestoletni młodzieniec został marszałkiem nadwornym (1569), a w dziesięć lat potem marszałkiem wielkim Wielkiego Księstwa Litewskiego. Później, mimo iż nie wyróżniał się na polu publicznej działalności, poprzez kasztelanię (1586) i województwo trockie (1590) doszedł do pierwszej na Litwie świeckiej godności senatorskiej, został wojewodą wileńskim (1604).

Syn jednego z najgorliwszych protektorów kalwinizmu, którego nazwisko związane jest z kalwińskim przekładem Biblii (tzw. Biblia radziwiłłowska, zwana też brzeską), wychowany w otoczeniu, przez które przewinęło się wielu wybitnych kalwińskich uczonych, w dwa lata po śmierci ojca przeszedł, głównie pod wpływem Piotra Skargi, na katolicyzm. Wspierał odtąd działalność jezuitów na Litwie, fundował kościoły i klasztory.

Nie ulega wątpliwości, że działalność publiczną utrudniał Radziwiłłowi stan jego zdrowia. Początki dokuczliwych dolegliwości odnoszą się do czasów, gdy przebywał za granicą dla studiów i dla poznania świata, w Lipsku i Strasburgu, w Rzymie i w Paryżu (1563–1567); później choroba, rozwijająca się pomimo nieustannych kuracji, doprowadziła Radziwiłła do stanu, który na cztery lata przed śmiercią tak opisywał w liście do brata stryjecznego, Krzysztofa: „Słuch, ten dawno już utraciłem, wzrok mi też znacznie ginie, a nade wszystko pamięć, a nawet i mówię z wielką trudnością i ciężkością, że też ledwo mię zrozumieć mogą i stałem się prawie półczłowiekiem.”

Zmarł Radziwiłł w 1616 roku; w testamencie polecił, by po śmierci „ciało jego żadnymi ubiorami przyodziane nie było, oprócz ubioru pielgrzymskiego, w którym był u Św. Grobu”. Z pięciorga dzieci, których się dochował w małżeństwie z ks. Halszką Wiśniowiecką (1569–1596), poślubioną w listopadzie 1584 roku, średni syn, Zygmunt Karol, wstąpił do zakonu kawalerów maltańskich i wiele lat spędził na posługach zakonu na Malcie.

[fragment]