Rok 1794 powieść historyczna t. I-III Ostatni Sejm Rzeczypospolitej, Nil desperandum, Insurekcja Władysław St. Reymont [1988]

ROK 1794 — ZAMIERZENIA I REALIZACJA

Ostatnie wielkie dzieło Reymonta, Rok 1794, nie wzbudziło takiego zainteresowania jak Ziemia Obiecana, a zwłaszcza Chłopi. Złożyło się na to wiele przyczyn, wśród których nie ostatnią jest niezbyt zwarta kompozycja całej trylogii historycznej.

Według pierwotnego zamysłu autorskiego powieść o Powstaniu Kościuszkowskim miała zmieścić się w dwóch tomach. W pierwszym — od początku zamierzeń twórczych — miał być przedstawiony sejm grodzieński 1793 r., ów haniebny ostatni sejm Rzeczypospolitej, natomiast w tomie drugim, zatytułowanym w planie Insurekcja, zamierzał pisarz objąć całe Powstanie — do klęski maciejowickiej włącznie.

Tak pomyślaną powieść planował Reymont już w maju 1910 r., ale dopiero 6 czerwca 1911 r. zaczął pisać w Paryżu brulionową wersję Ostatniego Sejmu Rzeczypospolitej. Rozdział VIII, kończący ten tom, został napisany jesienią (a może nawet w grudniu) 1912 r. Jeszcze przed rozpoczęciem Ostatniego Sejmu czytał pisarz w Paryżu w marcu 1911 r. fragment z okresu oblężenia Warszawy pt. Śmierć prymasa. W ostatecznej wersji Roku 1794 akcja kończy się znacznie wcześniej — insurekcją w Warszawie.

Plan tomu drugiego, mającego obejmować całe Powstanie Kościuszkowskie, powstał już w grudniu 1912 r. Według tego planu w siedmiu rozdziałach miały być przedstawione wydarzenia w Warszawie przed wybuchem Powstania. Właśnie w rozdziale VII szambelan (a nie Iza, jak w książkowym tomie II) ostrzega spiskowców przed grożącymi im aresztowaniami, przygotowanymi przez ambasadora rosyjskiego, Igelströma, który faktycznie rządził wówczas [...]

[fragment]