Pamiętniki czasów moich, t. I-II Niemcewicz Julian Ursyn [Seria Biblioteka Pamiętników Polskich i Obcych / 1957]

WSTĘP

„Gdyby pokolenia umiały czytać historię takich ludzi, mogłyby na pewno dostrzec w nich drogi własnych przeznaczeń“ — powie o Julianie Ursynie Niemcewiczu Mickiewicz¹ w swych wykładach paryskich. Istotnie niewielu bowiem jest w dziejach naszych wybitnych ludzi, z których życiem tak silnie zrosłaby się cała historia narodu, a zarazem i historia jego kultury. Nad dzieciństwem Niemcewicza ciążyła jeszcze atmosfera czasów saskich, oddana potem tak wyraziście w Dwóch panach Sieciechach. Najdawniejszymi wspomnieniami sięgał do czasów ostatniej wolnej elekcji, w r. 1764, końcowe zaś karty jego pamiętnika, pisanego na emigracji w Paryżu, pochodzą z wiosny 1841 r. Niemały więc szmat czasu objął pracowitym żywotem swoim.

Julian Ursyn Niemcewicz, urodzony 16 lutego 1758 r. w Skokach, był najstarszym z szesnaściorga dzieci Marcelego, podczaszego mielnickiego, i Jadwigi z Suchodolskich. Dzieciństwo, do dwunastego roku życia, spędził w domu ojcowskim w Skokach, później w Klenikach, posiadłości dziadka, Aleksandra, pod czułym okiem kochającej matki i ojca. Do końca życia będzie mile wspominał owe pierwsze lata i w nich właśnie będzie widział źródło swego późniejszego usposobienia i nawyków. Dane mu było wcześnie zapoznać się z historią, albowiem ojciec jego „szperał ustawnie w archiwach koronnych w Warszawie i po aktach ziemskich i grodzkich rozmaitych województw“. Robił on wyciągi do dziejów Polski i napisał nawet „historię województwa brzeskiego“. Pierwszą lekturą dziecka, poleconą przez ojca, była dawna edycja Bielskiego, „z rycinami na drzewie rzniętymi“. To wczesne zaznajomienie się z dziejami zaszczepiło w nim — jak sam powiada — „tę miłość ojczyzny, jej dobra, jej sławy“, w której obronie będzie „harował przez życie całe i mową, i piórem, i orężem“.