O polityce, o sztuce, o sobie Andrzej Wajda wstęp, wybór i układ tekstów Maria Malatyńska rys. Andrzej Wajda [2000]

Człowiek stąd

Portret artysty w czasach wolności

CZAS, w którym powstawały wszystkie zgromadzone tutaj teksty, był szczególnie intensywny. A dla Andrzeja Wajdy stanowił on wyraźnie wyodrębniony rozdział w jego twórczym życiu.

Wtedy, w 1989 roku, gdy zaczyna się ta wędrówka po tekstach – reżyser ma już za sobą dzieła, uważane za największe, budujące niegdyś jego imię i jego naczelną i niezmienną do dziś pozycję w naszej kulturze. Ma już także za sobą lata, w których dzieła te były inspirujące i mobilizujące dla ambicji i świadomości polskiej kinematografii, a także dla jej obrazu i znaczenia „w świecie”. Trudno nawet ustalić, kiedy narodziła się ta, niczym niezachwiana pewność, że każdy kolejny film Andrzeja Wajdy, każda kolejna nagroda, którą on zdobywa – umacnia nie tylko jego twórczość, ale także całe nasze kino i obraz naszej kultury.

To przekonanie nie zmieniło się właściwie i dziś. Tym bardziej że twórca ten nigdy nie był i nie musiał być oceniany li tylko z powodu swoich dawnych zasług. Był i jest bowiem wciąż twórczy, aktywny intelektualnie, o niespożytej energii i bez przerwy czynny. To dlatego dziś, gdy minęło 45 lat od filmowego debiutu Wajdy, jego twórczy dorobek wygląda tak imponująco: 35 filmów, 45 inscenizacji teatralnych, kilkanaście adaptacji telewizyjnych, kilka książek.

Na dodatek, niemal wszystkie dzieła twórcy, zwłaszcza filmy, stanowią dla kolejnych już pokoleń podstawowy kanon naszej kultury. Nic dziwnego więc, że są obecne zawsze. I zawsze mają równie mocne znaczenie.

Ten wyodrębniony tu „jeden rozdział” z życia twórcy jest jednak wyraźnie inny niż rozdziały wcześniejsze.

Bo to jest ten czas, w którym „społecznik” – jawnie i otwarcie został „politykiem”, a twórca – potrafił zrezygnować ze sztuki na rzecz bezpośredniego udziału w rządzeniu żywym organizmem kraju. A potem do tej sztuki powrócił, nie tylko nie ponosząc żadnego uszczerbku artystycznego, ale nawet zaskakując swoistą summą doskonałości i dojrzałości, jaką okazał się „Pan Tadeusz”.

I pewnie nieprzypadkowo ową summą dojrzałości stała się tutaj korona romantyzmu. Bo i odejście do działania politycznego było niczym „akt romantyczny”. Czyż i Mickiewicz nie doszedł do takiego momentu w swoim życiu, gdy stało się dla niego jasne, że bardziej będzie przydatny dla Polski, stwarzając Legiony, niż gdyby miał nadal tylko pisać?

[fragment]