Jan Kazimierz Tadeusz Wasilewski [1985]

W czterdziestym drugim dniu burzliwej elekcji, 17 listopada 1648 roku, tłumnie zebrana szlachta otoczyła okop na polu elekcyjnym na Woli i obradujący w nim w specjalnie zbudowanej szopie senat, a także koło rycerskie utworzone przez posłów sejmowych. Magnaci pragnęli wywrzeć wpływ na „wolną elekcję” przy pomocy swych chorągwi nadwornych, które, roztrącając szlachtę, podeszły tego decydującego dnia aż pod sam okop. Dopiero gdy koło rycerskie, któremu przewodził słynny trybun szlachecki, poseł i podsędek krakowski dysydent Stanisław Chrząstowski, wybuchło szalonym oburzeniem – magnaci wycofali swe oddziały.

Atmosfera była nadal gorąca. Posłowie, a nawet senatorowie zaczęli już chwytać za szable, inni opuszczali okop elekcyjny, gdy w ostatniej chwili udało się zawrzeć przywódcom skłóconych stronnictw kompromis, polegający na udzieleniu dysydentom pisemnych gwarancji uwzględnienia ich postulatów i naprawienia krzywd.

Dysydenci współpracujący z dyzunitami cieszyli się poparciem zwycięskiego hetmana zaporoskiego Bohdana Chmielnickiego, stojącego wówczas pod Zamościem i grożącego marszem na Warszawę. Jemu też zawdzięczał w dużej mierze zwycięstwo na polu elekcyjnym królewicz Jan Kazimierz Waza, gdyż Chmielnicki wysłał list do zebranych na elekcję stanów, w którym wyrażał zgodę na prowadzenie układów i zawarcie porozumienia pokojowego jedynie w tym przypadku, gdy królem obrany zostanie królewicz Jan Kazimierz. W przeciwnym razie groził pochodem w głąb kraju.

Zawarty w ostatniej chwili kompromis umożliwił przeprowadzenie jeszcze tegoż dnia elekcji. Następnie dyplom elekcyjny podpisywali senatorowie oraz zebrana na polu elekcyjnym szlachta. 

[fragment]