Ciemne sprawy dawnych warszawiaków Stanisław Milewski [2009]

„Z jakiejś krótkiej notatki reporterskiej, ukrytej w kącie dziennika, z korespondencji z odległego kąta, z plotki brukowej powtórzonej ustnie lub w druku, z zakomunikowanego nareszcie uwadze publicznej suchym, policyjnym stylem faktu, który raz spostrzeżony, a dziesięć razy nie, staje przed nami w całej swej grozie lub powadze jedna z tych wielkich, rozjątrzonymi ranami okrytych, wiekuista nomenklaturą «kwestyi społecznych» opatrzona sprawa, a raczej hańba życiowa”.

Zdanie to napisał na początku lat dziewięćdziesiątych jeden z kronikarzy dnia codziennego naszego miasta, Bolesław Lutomski, w „Tygodniku Ilustrowanym”. Oddaje ono w sposób zda się idealny zamysł tej książki: pokazanie „kwestyi społecznych” XIX-wiecznej Warszawy, aż do wybuchu pierwszej wojny światowej, poprzez pryzmat kronik sądowych drukowanych w gazetach. Są one jej tworzywem podstawowym, ale nie jedynym – zostały też tutaj spożytkowane owe reporterskie notatki „ukryte w kącie” dzienników, policyjne rozporządzenia, kroniki wypadków, artykuły naświetlające całościowo bądź fragmentarycznie różne kwestie społeczno-prawne. Skonfrontowano je z zawartymi w czasopismach fachowych artykułami żyjących ówcześnie prawników, którzy komentowali obowiązujące wtedy przepisy bądź też śledzili krytycznie ich funkcjonowanie w praktyce. Wykorzystano też XIX-wieczne oraz dzisiejsze rozprawy przyczynkarskie i monografie z zakresu historii prawa, a także historii Warszawy.

Z obfitości materiałów dało się tu uwzględnić tylko ich część. Wybór dyktowała bardziej intuicja niż naukowa metoda, która – wydaje się – przy tego typu materii byłaby raczej kulą u nogi niż sprawnym narzędziem. Książka nie pretenduje zresztą do miana naukowej monografii, jest to w większym stopniu penetracja tematu niż jego całościowe i metodyczne ujęcie.

Gazety – oczywiście z zastrzeżeniem, że pamiętać się będzie o cenzurze i konwencjach dziennikarskich epoki – są dobrym zwierciadłem codziennego życia. [...]

[fragment]