Pieśń o Rolandzie Wedle rękopisu oksfordzkiego w opracowaniu Józefa Bedier oprac. graf. Maria Hiszpańska [1952]

Wstęp [fragment].

Wyprawa hiszpańska Karola Wielkiego, opisana przez jego biografa Einharda w Vita Caroli, raczej mało chlubna, stała się treścią najsłynniejszego w Europie średniowiecznej poematu Pieśń o Rolandzie. Legenda ludowa wybrała niewielki epizod tej wyprawy i stworzyła z niej epopeę bohaterską o walce „słodkiej Francji“ z zastępami Saracenów. Podobnie jak w starorosyjskim Słowie o wyprawie Igora, jak w staroniemieckiej Pieśni o Nibelungach właśnie klęska stała się tematem epickiego poematu.

W roku 778 Karol, korzystając z niezgody panującej między władcami Maurów „...wyruszył do Hiszpanii z największymi siłami, na jakie mógł się zdobyć. Skoro tylko przeszedł Pireneje, poddały mu się wszystkie miasta i zamki, do których się zbliżył; za czym powrócił z wojskiem całym i nietkniętym. Jedynie w samych Pirenejach, w drodze powrotnej, ucierpiał nieco od wiarołomstwa Waskonów. Wojsko bowiem szło wydłużonym szykiem, jak tego wymagała ciasnota wąwozów, a Waskonowie, rozstawiwszy po górach zasadzki (jest to do zasadzek miejsce wyborne z powodu ciemnych i gęstych lasów), napadli na koniec taboru i straż tylną, zepchnęli je w dolinę i w bitwie wycięli doszczętnie, wozy zrabowali i pod osłoną nadchodzącej nocy z największą szybkością rozproszyli się na wszystkie strony. Wspomagała Waskonów lekkość uzbrojenia i znajomość miejsca, a Franków krępował ciężki rynsztunek i niekorzystne położenie. W tej bitwie, wśród wielu innych, padł Eggihard, podstoli królewski, Anshelm, komes pałacowy, i Hroudland, namiestnik marchii bretońskiego pogranicza. [...]