Żydowskie druki ulotne w Wilnie 1926-1939 katalog Barbara Łętocha, Izabela Jabłońska [2021]

Historia Wilna sięga XIV wieku, z tego okresu bowiem pochodzą pierwsze wzmianki o istnieniu miasta. Prawa miejskie nadał Wilnu w 1387 roku wielki książę litewski i król polski Władysław Jagiełło. Potwierdził je Kazimierz Jagiellończyk w 1441 roku. Na mocy przywileju króla Zygmunta II Augusta z 1568 roku Wilno uzyskało zrównanie swych praw z Krakowem. Na wiek XVI przypada prawdziwy rozkwit miasta. Spotykały się tu różne kultury, religie i narodowości.

Pierwsze informacje o zorganizowanej wspólnocie żydowskiej datują się od 1568 roku. Pięć lat później została wzniesiona drewniana synagoga, a w roku 1592 ulica, na której się znajdowała, otrzymała nazwę Żydowskiej. Król Zygmunt III Waza rok później odnowił nadane Żydom wcześniej przywileje: zajmowania się handlem i przebywania w mieście. W lutym 1633 roku Żydzi wileńscy otrzymali kartę przywilejów, między innymi prawo zajmowania się wszystkimi dziedzinami handlu i rzemiosł (niezrzeszonych w cechach). Uzyskali też prawo wybudowania nowej synagogi z kamienia. Jednocześnie utrzymany został zakaz osiedlania się przez Żydów w określonych dzielnicach miasta. W tym samym czasie wydano nowe regulacje częściowo ograniczające Żydom działalność gospodarczą.

W pierwszej połowie XVIII wieku ludność żydowska Wilna, zwiększona liczebnie o przybyszów z Pragi, Frankfurtu oraz polskich miast liczyła około 3000 osób (ogólna liczba mieszkańców wynosiła 15 000). Spis ludności w 1921 roku wykazał, że w Wilnie żyło 46 559 Żydów (36,1% ogółu ludności). Z kolei spis z 1931 roku odnotował 55 000 Żydów, stanowiących 28,2% ogółu populacji miasta¹. Piętnastokrotny wzrost liczby ludności żydowskiej, jaki nastąpił od połowy XVIII wieku do 1921 roku, spowodowany był głównie emigracją Żydów z carskiej Rosji po upadku Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Okres międzywojenny, lata 1922–1939, to czas wszechstronnego rozwoju społecznego, kulturalnego i naukowego Żydów wileńskich. To okres, kiedy Wilno, po latach dość trudnej historii, znalazło się w granicach II Rzeczypospolitej, jako stolica województwa wileńskiego.

Wilno to miasto o wyjątkowo bogatej historii i kulturze, w którym rozwinęły działalność żydowskie organizacje polityczne, stowarzyszenia funkcjonujące w społeczności żydowskiej na polu szkolnictwa, kultury, świadczenia pomocy sierotom i ludziom starszym, wymagającym opieki. Wilno to także miasto sławnych talmudystów, w którym wzniesiono piękną synagogę, zwaną Miejską, Wielką lub Starą. Niestety obecnie nie pozostał po niej najmniejszy nawet ślad. Podobny los spotkał najstarszy cmentarz żydowski założony w XV wieku (poz. 47). Codzienne życie Żydów wileńskich w okresie II Rzeczypospolitej dokumentują liczne jednodniówki, statuty, sprawozdania oraz ulotki, których opisy i reprodukcje zamieszczone zostały w czterech zbiorach druków ulotnych wydanych przez Bibliotekę Narodową w latach 1999–2009².

Wśród organizacji i partii politycznych działających w Wilnie najwięcej zwolenników zyskała Organizacja Syjonistyczna. Zwracała się ona niejednokrotnie, zwłaszcza do żydowskiej młodzieży, o wstępowanie w poczet jej członków, aby mogła realizować swoje główne zadanie – budowę Państwa Żydowskiego w Palestynie (poz. 4).

Wybitnym działaczem Organizacji Syjonistycznej w Wilnie był Jakub Wygodzki...

[fragm.]