Wielkie Księstwo Litewskie pod rządami Aleksandra Jagiellończyka studia nad dziejami państwa i społeczeństwa na przełomie XV i XVI wieku Krzysztof Pietkiewicz [Historia / 1995]

W dziejach Wielkiego Księstwa Litewskiego śmierć Kazimierza Jagiellończyka w Grodnie 7 czerwca 1492 r. stała się momentem przełomowym. Zakończyło się trwające przeszło pół wieku panowanie (1440–1492), które dla dynastii jagiellońskiej było szczytowym okresem ekspansji znamionującej się opanowaniem tronu czeskiego i węgierskiego, natomiast w państwie litewskim było czasem stabilizacji po wojnie domowej lat trzydziestych XV wieku. Mimo zasadniczych zagrożeń zewnętrznych Wielkie Księstwo Litewskie przez większą część tego okresu korzystało z możliwości pokojowego rozwoju, oddaliwszy na zawsze zagrożenie ze strony Zakonu Krzyżackiego i korzystając z tego, że od 1447 r. było powiązane unią personalną z zachodnim sąsiadem, Polską. Unia nie usunęła sporów i sprzeczności między obu państwami, ale mocarstwowa pozycja Wielkiego Księstwa w Europie Wschodniej głównie wspierała się na autorytecie połączonych państw jagiellońskich.

Już za życia Kazimierza Jagiellończyka, pomyślny układ stosunków międzynarodowych Litwy uległ poważnemu zachwianiu. Do pozycji mocarstwowej zaczęło aspirować Księstwo Moskiewskie, które w 1480 roku zrzuciło jarzmo tatarskie i wkrótce zakończyło podporządkowywanie sobie całej Rusi północno-wschodniej. Władca Moskwy, Iwan III Srogi, zdołał pozyskać sojuszników w zależnym dotąd od Litwy chanacie krymskim, rządzonym przez Mengli Gireja i Mołdawii rządzonej przez Stefana III Wielkiego. Lata osiemdziesiąte XV wieku przyniosły w 1482 r. początek starć granicznych z Moskwą i wielki najazd tatarski na Ruś południową, będący pierwszym z regularnych napadów prawie rokrocznie nękających te ziemie przez następne dziesięciolecia.

Po śmierci Kazimierza Jagiellończyka sojusznicy ci, dotąd jedynie nękający kresy litewskie, przystąpili do otwartego ataku. W jego wyniku Wielkie Księstwo Litewskie pokojem zawartym w Moskwie 5 lutego 1494 r. musiało wyrzec się Wiaźmy i terytoriów położonych nad górną Oką. Jednocześnie wojska mołdawskie spaliły Bracław na Podolu, zaś Tatarzy krymscy stale pustoszyli ziemie ukraińskie, układ pokojowy z Iwanem III nie obejmował bowiem jego sojuszników. W ten sposób rozpoczął się regres w dziejach Wielkiego Księstwa Litewskiego znaczony kolejnymi przegranymi w wojnach z Moskwą w latach 1500–1503, gdy układem rozejmowym Litwa oddała całe ziemie czernihowsko-siewierskie i w 1514 r., gdy utraciła Smoleńsk. Towarzyszyło temu przyjęcie przez władców moskiewskich tytułu hospodara całej Rusi, czemu Litwa nie potrafiła się przeciwstawić, tracąc tym samym swoje mocarstwowe dotąd stanowisko.

Ujawnienie się w pełni na arenie międzynarodowej słabości Wielkiego Księstwa Litewskiego, które agresji sąsiadów potrafiło przeciwstawić jedynie ofensywę na polu…

[fragment]