Teoria i twórczość o tradycji i inwencji w teorii sztuki i ikonografii Jan Białostocki [1961]

PRZEDMOWA

Osiem rozdziałów niniejszej książki, to osiem oddzielnych studiów poświęconych odrębnym zagadnieniom, ale wszystkie one koncentrują się wokół jednego, podstawowego, jak sądzę, problemu dziejów sztuki. Jest to właściwie problem o dwóch aspektach: problem stosunku teorii i twórczości z jednej strony, problem stosunku tradycji i inwencji z drugiej. W obu tych zagadnieniach zresztą rdzeń jest wspólny: chodzi przecież o to, jak w dziejach sztuki kształtuje się nie kończący się nigdy dialog elementów statycznych i dynamicznych, spojrzenia wstecz i wzroku skierowanego w przyszłość, wzoru i chęci przełamania jego władzy nad wyobraźnią.

Wiemy dobrze, jak złudna jest romantyczna i neoromantyczna koncepcja artysty tworzącego „z niczego”, otwierającego nowy świat wyobraźni bez oparcia o doświadczenia przeszłości a jedynie zgodnie z „obrazem duszy”. Ale wiemy, że złudne jest również przekonanie teoretyków, którzy wierzą w realistyczny charakter procesu twórczego, w czyste „odtwarzanie” rzeczywistości. Widzenie świata przez artystę jest równie uwarunkowane jego uwikłaniem w tradycję, jak i tworzenie przezeń form fantastycznych. Tak jak pisarze wypowiadali się i wypowiadają do dziś przy pomocy prastarych „topoi” literackich, tak i artyści kształtują swe dzieła przy pomocy języka form i obrazów odziedziczonego po tysiącach lat twórczości plastycznej. Wyobraźnia, wrażliwość, myśl malarzy, grafików czy rzeźbiarzy rozwijają się w nieustannej polemice z zastanymi kategoriami artystycznymi i nawet wówczas, gdy buntują się przeciwko odziedziczonym formom myślenia i wyobrażania, są przez te kategorie tak czy inaczej kształtowane.

Pierwsze trzy rozdziały poświęcone są wpływowi pojęć teoretycznych na twórczość plastyczną: — mówią o tym, jak idee teoretyków sztuki, historyków, filozofów odbijały się w dziełach artystów, jak kształtujące się pojęcia o wyobrażaniu przestrzeni na płaszczyźnie determinowały język artystyczny od antyku do Cézanne’a, jak wreszcie jedno pojęcie, pochodzące zresztą z zakresu teorii literackiej [...]

[fragment]