Stefan Żeromski dom, dzieciństwo i młodość Stanisław Piołun-Noyszewski [1928]

Stefan Żeromski w literaturze polskiej i w życiu narodu był postacią niepospolitą. Odegrał rolę wybitną i imię swoje związał z pojęciem wielkości. Sprzeczne wielekroć sądy o wartości jego dzieł są jedynie wielkości tej potwierdzeniem. Rozbieżność zdań, pomimo skali dość rozległej, nie podaje nigdy w wątpliwość wysokiej miary jego talentu, mistrzostwa słowa, znajomości dusz ludzkich i niespotykanego dotąd ujęcia wszelkich zagadnień wczorajszego tragizmu i jutrzejszych trosk polskich.
Był on jednym z nielicznych, którzy po Mickiewiczu mieli pełne prawo powiedzieć, że za miliony czuli i cierpieli. I takim w literaturze i historii przez długie wieki pozostanie.
Znajomość tych warunków, które na ukształtowanie tej wybitnej indywidualności się złożyły, długie lata będzie przedmiotem dociekań nauki, a przedewszystkiem krytyki literackiej. Jeśli nie dziś, to jutro lub pojutrze, każdy szczegół, zdolny uzupełnić i dodać pełni barw w mozaice jego życia i przeżyć, zbierany będzie skrzętnie i pieczołowicie. Miano ten pietyzm dla Mickiewicza, Słowackiego i innych z wielkiej epoki romantyzmu, zwróci się on z czasem z konieczności i w stronę Sienkiewicza, Reymonta i Żeromskiego. Życie twórcy zbyt ściśle zespolone jest z jego dziełem, by właściwą ocenę

[fragment]