Słownik terminologiczny wyposażenia świątyń obrządku wschodniego z przydatkiem ikon maryjnych Ewa Pokorzyna [2001]

OPIS BIBLIOGRAFICZNY W ZAKŁADCE SZCZEGÓŁY.

Słownik terminologiczny wyposażenia kościołów obrządku wschodniego z przydatkiem ikon maryjnych przygotowany został w Ośrodku Dokumentacji Zabytków i, jak wszystkie inne opublikowane w „Bibliotece Muzealnictwa i Ochrony Zabytków” seria B, przeznaczony jest dla historyków sztuki opracowujących dokumentację zabytków — głównie w terenie, gdzie z zasady nie ma dostępu do fachowej literatury. Terminologia dotyczy świątyń prawosławnych i katolickich obrządku wschodniego, w Polsce zwanych unickimi, greckokatolickimi lub bizantyjsko–ukraińskimi (w przypadku tych ostatnich z wyłączeniem nazw sprzętów wspólnych z Kościołem rzymskokatolickim). Uzupełnieniem koniecznym, by zrozumieć przeznaczenie niektórych sprzętów, jest aneks, tj. krótkie omówienie prawosławnej liturgii i sakramentów, a także hierarchii duchownych Kościoła prawosławnego. Umieszczony na końcu Przydatek „Ikony maryjne” zawiera omówienie najczęstszych przedstawień oraz ich rysunki ułożone według typów kompozycyjnych.

Słownik opracowany został na podstawie literatury o przeróżnym charakterze, od prawosławnego katechizmu przygotowanego przez księdza protojereja dla swych uczniów i uczennic — prawosławnych chrześcijan, poprzez słowniki językowe i rzeczowe, staro–cerkiewno–słowiańskie, rosyjskie i ukraińskie, leksykony religioznawcze i teologiczne, słowniki terminologiczne i encyklopedie sztuk plastycznych oraz kultury, szczególnie Bizancjum, aż po przewodniki muzealne i katalogi wystaw. Osobną grupę stanowią — ukazujące się w 90. latach w Rosji jako reprinty wydań sprzed rewolucji — opracowania liturgiczno–teologiczne przeznaczone dla duchownych i wiernych, omawiające m.in. liturgiczne sprzęty, naczynia, księgi, szaty. Niezwykle pomocna, szczególnie przy przygotowywaniu materiału ilustracyjnego, okazała się kartoteka w Dziale Ewidencji Dzieł Sztuki i Rzemiosła Artystycznego w Ośrodku Dokumentacji Zabytków. W opracowaniach dotyczących obiektów kultu Kościoła prawosławnego spotykamy się z dużą swobodą, a nawet brakiem konsekwencji w stosowaniu nomenklatury. Trzeba pamiętać, iż niemałą rolę odgrywała tu tradycja ustna, stąd wiele oboczności i terminów synonimicznych powstało z powodu różnic w zapisie, wymowie, a także wskutek przejęzyczeń. Niniejsze opracowanie jest pierwszą próbą ujednolicenia i usystematyzowania terminologii.

Bardzo trudną sprawą było podjęcie decyzji, czy głównym określeniem (główka hasła) ma być nazwa grecka albo grecka zeslawizowana, czy cerkiewnosłowiańska (a może współczesna rosyjska), czy ewentualnie polska lub spolonizowana, czy, co też ma niekiedy miejsce, łacińska. Ponieważ Cerkiew rosyjska i inne Cerkwie narodowe są dziedzictwem greckiego Kościoła wschodniego, a ich liturgia i obrzędowość wywodzą się z tradycji bizantyjskiej w języku greckim, w większości zdecydowano się na nazwy greckie jako podstawowe, nawet wtedy — co zresztą sugerują współcześni komentatorzy liturgii prawosławnej — gdy termin słowiański ma zbliżone brzmienie (np. gr. felonion, cs. fiełon’; gr. sticharion, cs. stichar, sticharij) lub jest wręcz językową kalką (np. gr. artoforion, cs. daronosica).