Rok 1905 parę kart z pamiętnika przyczynek do historji literatury i dziejów walk o niepodległość Polski Henryk Juszkiewicz [1932]

[FRAGMENT]

PARĘ KART Z PAMIĘTNIKA. BUDOWA ŚWIATOPOGLĄDU. JAK STAŁEM SIĘ REWOLUCJONISTĄ?

„... Panicz wziął w swe piersi serce
bandosa... Poczuł snać w sobie wtedy po
dziadach, pradziadach ocknione widzia-
dło — duszę rycerza... Krwawą bando-
sa dolę przypiął sobie do lewego boku,
jak zardzewiały, w ziemi wykopany brze-
szczot mieczowy. Rąbać nim począł z ra-
mienia ślepemi ciosami mrok zagęstniały
i zdawna narosłą przemoc w ojczyźnie...“

STEFAN ŻEROMSKI

Wstępowałem w życie w czasie wielkiego przełomu w dziejach narodu. Oczami dziecka widziałem jeszcze najsmutniejsze, beznadziejnie ponure bytowanie w upokarzającej niewoli. Oczami dwudziestoletniego młodzieńca ujrzałem „jutrzenkę swobody“.

Rok 1905 był dla mojego pokolenia tem, czem dla poprzedniego — rok 1863. Z dziejowego punktu widzenia obie daty stanowią równie doniosłe wydarzenia, jako dwa kolejne etapy walki o niepodległość, dwa wybuchy buntu przeciw obcej przemocy, ofiarnego protestu przeciw hańbie niewoli.

Powstanie 1905 roku różniło się jednakże od poprzednich zarówno techniką walki (strajk powszechny, barykady, terror), jak jej celami. Ostatnia rewolucja polska miała bowiem cele szersze: w jednych i tych samych szeregach mieli się znaleźć walczący o odzyskanie niepodległości i o zwycięstwo demokracji — z tymi, co wypowiedzieli walkę ustrojowi kapitalistycznemu pod hasłem wyzwolenia proletarjatu, uciskanego nietylko przez rząd carski, ale i przez rodzimą burżuazję.

Zawdzięczając temu, że Rewolucja 1905 r. była jednocześnie powstaniem narodowem i rewolucją socjalną, idea niepodległościowa pozyskała dla swej realizacji oparcie na potężnej sile mas ludowych, ale straciła popularność w sferze inteligencji i „burżuazji“ polskiej. W chwili decydującej, kiedy wybuch rewolucji stał się faktem dokonanym, kiedy zaistniała alternatywa: pogodzić się z życiem w niewoli, czy też zbuntować się, powstać, zdecydować się na walkę z przemocą choćby kosztem mienia i przywilejów socjalnych, choćby kosztem życia [...]