Quo vadis Henryk Sienkiewicz [posłowie Maria Stęplewska] [2005]

POSŁOWIE

Henryk Sienkiewicz, jeden z najwybitniejszych polskich powieściopisarzy, urodził się 5 maja 1846 roku w Woli Okrzejskiej na Podlasiu w spokrewnionej z wielkimi rodami polskimi (Dmochowskimi, Lelewelami) rodzinie, kultywującej szczytne tradycje powstańcze (dziadek walczył w Legionach Dąbrowskiego, a ojciec w powstaniu listopadowym). Sam Sienkiewicz jednak nie wziął udziału w powstaniu styczniowym, zapewne z powodu zdecydowanego sprzeciwu rodziców. Pozostał w Warszawie, gdzie uczęszczał do gimnazjum, choć jego brat i przyjaciele przystąpili do powstania. Po ukończeniu szkoły, w 1866 roku, młody Sienkiewicz wstąpił do Szkoły Głównej w Warszawie, rozpoczynając studia na wydziale prawnym, potem lekarskim, a w końcu filologiczno-historycznym. W trakcie tych ostatnich zadebiutował jako dziennikarz. Doświadczenie to przydało mu się, kiedy zrezygnowawszy ze złożenia końcowych egzaminów, w 1872 roku rozpoczął pracę jako reporter i felietonista w warszawskich czasopismach „Wieniec”, „Niwa” i „Gazeta Polska”. W tym samym roku zostały również opublikowane jego pierwsze utwory literackie: Na marne (powieść o życiu studentów) i Humoreski z teki Worszyłły (dwa opowiadania oparte o ideały pozytywistyczne). W latach 1876–1878 przebywał jako korespondent „Gazety Polskiej” w Ameryce Północnej (w Kalifornii), gdzie wraz z przyjaciółmi, m.in. aktorką Heleną Modrzejewską i jej mężem, próbował założyć komunę rolną. Kiedy przedsięwzięcie zakończyło się fiaskiem, Sienkiewicz wyruszył w podróż po Ameryce, która zaowocowała powstaniem Listów z podróży po Ameryce oraz szeregu nowel związanych tematycznie z tym kontynentem (Sachem, 1889; Wspomnienia z Maripozy, 1889; Latarnik, 1881), a także dotykających pozytywistycznych problemów polskiej wsi i niepodległości Polski (Szkice węglem, 1880; Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela, 1880, Janko Muzykant, 1880). Po powrocie z Ameryki do Europy przebywał Sienkiewicz w Londynie i Paryżu, skąd pisał relacje z Wielkiej Wystawy Paryskiej (1878). W latach 1882–1887 redagował dziennik „Słowo”, dzięki którego konserwatywnemu charakterowi odciął się od pozytywistycznych poglądów. Odtąd w jego twórczości dominować będą akcenty społeczne (uznawał potrzebę pracy u podstaw), wzbogacone jednak o odwołania do tradycji narodowej (dostrzegał zwłaszcza rolę warstwy szlacheckiej w kultywowaniu narodowych wartości). Na tym gruncie, zwłaszcza, że idee pozytywistyczne zaczęły ulegać wypaczeniu, a warstwy społeczne, miast współpracować, egoistycznie walczyły o własne interesy i poddawały się rusyfikacji, powstała „ku pokrzepieniu serc” Trylogia, odwołująca się do wyższych wartości narodowych (1883 – druk w odcinkach Ogniem i mieczem; 1886 – druk w odcinkach Potopu; 1887–1888 – druk w odcinkach Pana Wołodyjowskiego). Dzięki tym utworom Sienkiewicz stał się najbardziej poczytnym w owym okresie pisarzem i zyskał nie tylko rozgłos, ale i stabilizację finansową.

[fragment]