Psychologiczne pułapki oceniania i podejmowania decyzji Tadeusz Tyszka [1999]

Ocenianie polega na przypisywaniu odpowiednich liczb ocenianym przedmiotom (osobom czy ich wytworom) lub zdarzeniom (zachowaniom osób czy funkcjonowaniu ich wytworów). Wyrażamy w ten sposób na odpowiedniej skali natężenia ocenianych jakości (np. atrakcyjności, wiarygodności itp.).

Oprócz oceniania w tym ścisłym sensie, w niniejszej książce badane są także sytuacje podobne do oceniania, choć właściwszą dla nich nazwą jest „decydowanie”. Są to diagnozy — kiedy np. lekarz stwierdza, która z możliwych chorób występuje w danym przypadku, prognozy — kiedy meteorolog stwierdza, jaka pogoda wystąpi jutro, werdykty — kiedy jury wskazuje zwycięzcę w konkursie. W książce także tego rodzaju przypadki będę nazywał ocenami (w szerokim sensie). Usprawiedliwia to fakt, że sytuacje te wymagają zwykle dokonania jakiejś wcześniejszej oceny. Żeby na przykład wydać werdykt, któremu z walczących bokserów przyznać zwycięstwo, sędziowie bokserscy oceniają wcześniej, który z zawodników zadał więcej celnych ciosów. Po drugie, samo decydowanie można również traktować jako przypisywanie liczb ze zredukowanej skali: 0–1, gdzie 0 odpowiada negatywnej decyzji, a 1 — decyzji pozytywnej.

Książka koncentruje się na błędach oceniania, na jego niedoskonałościach. Jej lektura musi prowadzić do wniosku, że jakość naszych ocen nie jest nadzwyczajna, że przy ich formułowaniu wpadamy w rozmaite pułapki. Co więcej, niektóre z opisywanych w książce słabości są tak powszechne i tak silne, że skłaniają do wniosku, iż słabości te są zgoła nieuleczalne. 

[fragment]