Przygody człowieka myślącego Maria Dąbrowska przedm. Anna Kowalska przygot. tekst z rpsów i koment. Ewa Korzeniewska [1987]

Z początkiem czerwca 1940 roku, przed wyruszeniem ze Lwowa przez Przemyśl do Warszawy, Maria Dąbrowska pozostawiła u nas na przechowanie duży pakunek, zawierający raptularzyki, dzienniki, listy Mariana Dąbrowskiego z okresu młodości oraz plik papieru maszynowego gęsto zapisanego. Był to początek nowej powieści. Prawdopodobnie o tej powieści mówi w swoim „Dzienniku” z roku 1938, 14 sierpnia: „...cały dzień pracuję, przepisując przynajmniej na maszynie moje kawałki wakacyjne. Mój Boże, jak to ja chciałam od razu siąść i przystąpić do powieści. A to trzeba przejść ciężką Golgotę i nie można się przed nią cofnąć, nie, ani rusz. O lekkości, córo bogów, nawiedź mnie!”

Tego ostatniego życzenia bogowie, zdaje się, nie wysłuchali, lecz wysłuchali wielu innych. Kamienica profesorska we Lwowie nie była w latach wojny najbezpieczniejszym miejscem, depozyt Marii Dąbrowskiej przeleżał jednak bezpiecznie w naszym mieszkaniu aż do jesieni 1941 roku, kiedy pisarka przyjechała do nas, aby go zabrać do Warszawy. W „Dzienniku” swoim notuje: „Poniedziałek 1 XII 41. W ubiegły piątek wróciłam po trzytygodniowym pobycie we Lwowie i odbyciu okrężnej podróży Warszawa, Kraków, Rzeszów, Lwów, Lublin, Warszawa. Do Lublina przyjechałam ciężarówką. Społem...”

„Dziennik” pisarki w latach wojny jest bardzo lakoniczny i z powodu lakoniczności może być nieraz niejasny. Ciężkie warunki bytowania, brak czasu, a przede wszystkim lęk, by notatki, na wypadek rewizji, komuś nie zaszkodziły, wpłynęły na dobór zapisywanych faktów i niektóre metafory. Znajdujemy tam jednak informację w sprawie powieści.

„Środa 28 I 42. Teraz jest dziesiąta. Wypiłam ogromną szklankę czarnej kawy, zamierzam siedzieć w nocy. Wszystko przy nafcie, bo światła dalej nie mamy”. „Czwartek 29 I 42. Jestem przeraźliwie zmęczona, bo wczoraj po szklance kawy siedziałam znów do pierwszej w nocy. Zaczęłam pisać powieść pt. «Serce człowieka».

[fragment]