Pokucka majolika ludowa Tadeusz Seweryn [Prace Komisji Etnograficznej / 1929]

Objaśnienia do tytułu.

Nazwa »majolika« wywodzi się od Majorki, jednej z wysp balearskich, słynnej w średniowieczu z garncarskich wyrobów. Znajomość saraceńskiej techniki wykonywania majolik przynieśli do Italji w XII—XIII w. Pizańczycy. Przeszczepioną na grunt włoski majolikę nazwano też fajansem od miasta Faenza, w którem wyrabiano naczynia wedle tej nowej techniki. Włoskie majoliki z XIII w. posiadały nieprzeźroczyste szkliwo, składające się z tlenku ołowiu i cyny oraz domieszki białej glinki siennejskiej. Technicznie nie różniły się one od hiszpańsko-maurytańskich naczyń, pobłyskujących metalicznie w odcieniu żółto-czerwonawe lub niebieskawe, a ornamentowanych na białem tle roślinnemi tematami. Sam połysk szkliwa nie zależy od czystej techniki majolikowej. Błyszczące, kolorowe szkliwa łączyć zazwyczaj należy z kamionką, albo tylko jednym rodzajem majolik włoskich z XVIII w., który odznacza się metalicznym połyskiem perłowej macicy (madreperla). Prawdziwa majolika (majolica fina), która rozwinęła się we Włoszech w latach 1530—60 w wysoce artystyczną dziedzinę przemysłu, nie była pobiałkowana, lecz tylko polewana emalją, czyli kryjącem szkliwem z piasku, potasu oraz tlenku ołowiu i cyny, a malowana ceramicznemi farbami o wcale rozległej skali. Wogóle nazwa fajans i majolica odnoszą się tylko do cynowego szkliwa na białym lub kolorowym czerepie. Prawdziwych prawdopodobnie majolik nie wykonywano w Polsce w XVI w. Garncarnia w Sławkowie za Stefana Batorego nie robiła chyba majolik, jeśli za tegoż króla włoscy fachowcy, właśnie z powodu trudności znalezienia złoża odpowiedniej glinki, nie zdołali uruchomić w Polsce wytwórni prawdziwych majolik (Adam Chmiel: Garncarze krakowscy — Kraków 1907 i akta z ksiąg radzieckich m. Krakowa prof. Piekosińskiego). Jakie majoliki robiono w Polsce w XVII w. trudno orzec, tem więcej że staropolskie określenia nie grzeszą ścisłością. »Farfur«, tłomaczy Z. Gloger, opierając się na Lindem i Kluku, to »naczynia różne podlejsze od porcelanowych, a przedniejsze od pospolitych polewanych, które nie mają przeźroczystości, a w przełamaniu nie są ziarniste« (Encyklopedja staropolska T. I str. 146). Farfur odpowiadałby więc fajansowi, ale ponieważ ziarnistość czerepu nie jest cechą rzucającą się w oczy, nazwę tę stosowano zarówno do fajansów zwykłych i szlachetnych, jak i do majolik różnego rodzaju. Farfurami zatem są stanisławowskie belwedery i nieborowskie naczynia z fabryki Radziwiłłów, fajanse z Baranówki, Horodnicy, Ćmielowa, Włocławka, Glińska, majolika i półkamionka Niedźwieckiego itp.