Pocztówki z kresów przedwojennej Polski Piotr Jacek Jamski [2012]

Kresy. Lata trzydzieste XX wieku. Poznański inżynier zostaje oddelegowany przez Polskie Koleje Państwowe do wschodnich województw II Rzeczypospolitej, gdzie ma nadzorować prace przy usprawnieniu funkcjonowania sieci torów kolejowych. Od pierwszego dnia swojej wyprawy zaczyna pisać krótkie liściki z dołączonymi do nich pocztówkami, adresowane do swojej kilkunastoletniej córki Antoninki; od tego momentu staje się również naszym przewodnikiem po rubieżach przedwojennej Polski, który „jak wilk, co obchodzi swoje terytorium i musi być na wszystkich wysuniętych jego krańcach”.

Antoninka, jak możemy się domyślać z tonu listów, jest najprawdopodobniej jedynaczką, działającą w harcerstwie, a materiały przesyłane przez ojca są doskonałą podstawą do omawiania wschodniej tematyki podczas zbiórek. W listach nigdzie nie pojawia się wiek adresatki, jednak z używanego przez inżyniera języka i zawoalowanych, zawartych w listach po roku 1936 odniesień do dojrzewania jedynaczki możemy wnioskować, że w momencie rozpoczęcia korespondencji miała ona około dwunastu lat. Można więc domniemywać, że jest rówieśniczką odrodzonej Rzeczypospolitej lub urodziła się około roku 1920 jako przedstawicielka generacji później przez historyków i literaturoznawców nazwanej jako rocznik kolumbowy. Całe jej życie zatem przechodziło w wolnej Ojczyźnie i wraz z jej wzrastaniem następowało terytorialne zrastanie się kraju z pozaborczych terytoriów.

Inżynier przemierza kresy, regularnie informując córkę o napotkanych osobach, dotyczących go sprawach, zdarzeniach oraz własnych odczuciach; wszystko to opisuje skrótowo, w pocztówkowej formie. Nie porusza spraw związanych z postępami swojej pracy. Niekiedy kupuje przewodniki, zdjęcia oraz większe opisy i wysyła je córce do Poznania, żeby własne spostrzeżenia, skojarzenia i impresje uzupełnić o materiał profesjonalny, „przygotowany przez znawców”. Odkrywając rzeczy dziwne, czasem bliskie, czasem niezrozumiałe, trywialne, nierzadko wiekopomne, przybliża córce i jej koleżankom mało znaną im część Polski. Ukazuje także ludzi, zjawiska społeczne i kulturowe, które łączą dawne zabory: austro-węgierski, rosyjski i pruski, poszukując w nich wspólnego mianownika – polskiego ducha. W stosunku do córki inżynier odnosi się w tonie raczej dydaktycznym, czasem próbuje wpłynąć na jej dalsze wybory życiowe związane między innymi z edukacją, robi to jednak zawsze z odpowiednim dystansem.

W części publikowanych relacji widoczne jest pewne zacięcie pisarskie autora, dążącego do wypowiedzi w odpowiednim dla poruszanego tematu tonie, lub sięganie po różnorodne gatunki literackie. Mamy więc: sprawozdanie, reportaż, wspomnienie, bajkę, historyczną miniaturę... Z czasem da się zauważyć poważniejszy ton w listach inżyniera, co być może było spowodowane dorastaniem Antoninki. Obrazki, które towarzyszą tekstom listów, to albo kupowane przez inżyniera pocztówki, albo wykonywane przez niego lub innych fotografie na papierze pocztówkowym. Nie są one tożsame z zamieszczonymi w książce, jednak przy ich wyborze redakcja starała się o jak najbardziej prawdopodobne wizerunki funkcjonujące w otoczeniu nadawcy.

[fragment]