Poczet królów i książąt polskich [red. nauk. Andrzej Garlicki] [1993]

Wstęp.

Teksty składające się na tę książkę publikowane były uprzednio w tygodniku „Kultura”, który ukazywał się do grudnia 1981 r. Przez blisko dwa lata sylwetki królów i książąt polskich towarzyszyły czytelnikom „Kultury”, wywołując zainteresowanie przekraczające najśmielsze nawet przewidywania. Sięgnęła do tego pomysłu i telewizja zapraszając przed kamery historyków, by dyskutowali o dawnych władcach Polski. A równocześnie historia nauczana w szkole nie należy — łagodnie mówiąc — do przedmiotów lubianych przez uczniów, szkolne podręczniki historii nie stanowią lektur, które młodzież czyta z wypiekami na twarzy, a publicyści co pewien czas głoszą zmierzch społecznych zainteresowań odległą przeszłością i bardzo przekonywająco uzasadniają tego przyczyny. A przecież — pozornie wbrew logice — mylą się.

Okazuje się bowiem, że zainteresowanie przeszłością — i to zarówno tą bliską, jak i tą nader odległą — jest bardzo duże. Rzeczą socjologa jest wyjaśnienie tego fenomenu. Historyk może jedynie sugerować obszary, na których szukać by należało odpowiedzi. A więc tradycja dwóch prawie stuleci, gdy historia — wraz z literaturą — spełniała rolę czynnika formującego nowoczesny naród polski. Dotyczyło to zarówno okresu zaborów, jak również — choć w inny oczywiście sposób — i lat hitlerowskiej okupacji. Poszukiwano w przeszłości odpowiedzi na pytania, że z najtragiczniejszych doświadczeń potrafiliśmy przecież podnieść się do dalszej egzystencji. Z jednej więc strony rozdrapywanie ran, by nie zarosły błoną podłości, z drugiej poszukiwanie tego, co świeciło jasnym światłem w przeszłości, co poniżonym i prześladowanym pozwalało na dumę i nadzieję.