Pamiętniki Józefa Wybickiego Senatora Wojewody Królestwa Polskiego Część I-II [współoprawne] z przedm. Henryka Mościckiego [Dzieje Porozbiorowe Narodu Polskiego w Żywym Słowie / 1905]

PRZEDMOWA [fragment].

Józef Wybicki (ur. 1747 † 1822) był jednym z wybitnych przedstawicieli starszej generacyi ludzi upadającej Rzplitej, którzy z powszechnego zamętu pojęć, z ogólnej prostracyi duchowej swego pokolenia, wynieśli duszę czystą, szlachetną, serce ofiarne. Wychowany w szkole jezuickiej, której ponury obraz kreśli w swych pamiętnikach, wyniósł z niej bardzo niewiele. Dzięki jedynie wrodzonym zdolnościom i zamiłowaniu do wiedzy oparł się zgubnym wpływom wychowawców, co »myśleć nie kazali«, jedyne zaś źródło wiedzy widzieli w Alwarze, jedyną zachętę do nauki w kańczugu. Nie mógł też młody Wybicki długo wytrwać w takich warunkach. Dzięki staraniom stryja, Franciszka, wstąpił na praktykę do kancelaryi grodzkiej, którą uważano podówczas za najwłaściwszą szkołę dla szlachcica. Nie mając znikąd pomocy, zostawiony samemu sobie, gdyż ojciec był go wcześnie odumarł, kształcił się sam, czytując dzieła prawnicze i choć czynił to bezkrytycznie, jednakże sporo nabrał wiadomości użytecznych. W ósmnastym roku życia został subdelegatem grodzkim, na tak młody wiek był to urząd nader znaczny, otwierający przed młodzieńcem karyerę polityczną. W r. 1767 wybrany posłem na sejm warszawski, na którym toczyła się głośna sprawa o dysydentach, wszedł Wybicki do opozycyi przeciwko robocie konfederacyi radomskiej. Śmiały protest młodego posła, rzucony w izbie sejmowej d. 28 lutego 1768 r., zwrócił na niego uwagę wszystkich, z obawy jednak przed prześladowaniem zmuszony był opuścić Warszawę. Dzięki temu wystąpieniu imię jego popularne odtąd w kraju, stało się następnie znanem i za granicą; pochlebna wzmianka o niniejszym śmiałym proteście Wybickiego w głośnem dziele Rulhière’a o »Anarchii polskiej«, była w późniejszej dobie jednym z punktów wyjścia stosunku Wybickiego do Napoleona. Protestacya ta, niezawiśle od znaczenia moralnego, jakie posiadała, miała też swoje znaczenie prawne i w istocie zużytkowaną została między innemi jako motyw legalny działań konfederacyi barskiej. [...]