Od historii świeckiej do świętej - ku genezyjskiemu systemowi Juliusz Słowackiego z zagadnień mistycyzmu romantycznego Tadeusz Jacek Makles [1995]

Ksiądz Marek stawia przed badaczem twórczości Juliusza Słowackiego, szczególnie zaś przed badaczem jej historyzmu, problematykę romantyczną wyraźnie odbiegającą od tej, która pojawia się w ogromnej większości dzieł autora Mindowego powstałych przed Księdzem Markiem. To zagadnienie nowego prądu poezji romantycznej — mistycyzmu. Nie znaczy to, że Ksiądz Marek jest nowatorski pod tym względem. Nie jest utworem nowatorskim ani od „strony autora”, ani „z perspektywy czytelnika”¹. Nie został napisany jako pierwszy po tzw. przełomie mistycznym, który nastąpił w świadomości Słowackiego. Dramat o duchowym przywódcy „irredenty” barskiej nie jest też najwcześniejszym utworem, dzięki któremu publiczność czytająca populacji romantycznych mogła rozpoznać w romantyku mistyka.

Przewrót mistyczny w biografii Słowackiego zwykło się wiązać z przystąpieniem tego romantyka do paryskiego Koła towiańczyków. Oficjalnie zostało ono utworzone dopiero 1 czerwca 1842 roku w Nanterre². W sześć tygodni później — 12 lipca — doszło z inicjatywy Ludwika Nabielaka do pierwszego spotkania z Andrzejem Towiańskim³ i do wstąpienia Słowackiego do Koła⁴. Nazajutrz⁵ powstał wiersz Tak mi Boże dopomóż. Utworem tym — już po deportacji Towiańskiego, która nastąpiła w kilka dni⁶ po akcesie Słowackiego do Koła — zadebiutował autor jako mistyk z organizacji towiańczyków⁷. „Między 4 października 1842 a końcem marca (?) 1843”⁸ autor Beniowskiego zajął się przeredagowaniem w duchu mistycznym VII i VIII pieśni, wchodzących w skład drugiej części poematu, która — według informacji Leonarda Niedźwieckiego (list do Władysława Zamoyskiego) — była gotowa przed 9 listopada 1841 roku⁹. Jako ostatni utwór mistyczny przed Księdzem Markiem został napisany poemat Poeta i Natchnienie — prawdopodobnie w maju 1843 roku¹⁰.

Uważa się czasem, że ideologia mistyczna w kształcie proponowanym przez towianizm zyskała w Słowackim zwolennika zanim ten wstąpił do Koła. Dowodu na to, że stało się to przed 27 października 1841 roku, ma dostarczać odpowiedź Zygmunta Krasińskiego na nie znany dziś list Słowackiego. Krasiński wytacza kontrargumenty przeciw tezom, jakich — jak się przypuszcza — miał użyć Słowacki na rzecz „cudotwórców” i „proroków”¹¹. Zaginiony list Słowackiego ma więc zawierać replikę lekceważącą stosunek do mistycyzmu, a zwłaszcza do mistyków, wyrażony w dopisku z poprzedniej korespondencji od Krasińskiego, w której autor tak odpowiadał na wiadomość z wcześniejszego listu Słowackiego: „o żadnych mistycznych wariatach nie słyszałem!!!”

[fragment]