Ochotnik Stanisław Bohdanowicz [2005]

Rozpoczynamy serię „Świadectwa” książką niezwykłą, choć — mamy nadzieję — charakterystyczną dla tej serii. Znajdą się w niej indywidualne zapisy, które w historii XX wieku odkrywają sprawy najważniejsze — i dla Polski, i dla całej naszej części Europy. Zapisy, w których jest „sama prawda”, wolne od fikcji pisarskiej. Chcielibyśmy, by w przyszłości te książki (dopełnione drugą serią KARTY, „Żydzi polscy”) złożyły się na wnikliwy obraz ubiegłego stulecia.

Świadectwa Stanisława Bohdanowicza długo czekało na publikację. Przed II wojną światową sam autor nie chciał go ogłaszać. Podczas wojny zdecydował się, że zrobi to zaraz po nastaniu pokoju, jednak nie zdążył — zmarł w styczniu 1946 na atak serca. Rękopis wspomnień, przechowywany najpierw przez siostrę autora Olimpię Rewieńską, potem przez jej córkę Barbarę Rewieńską-Kościuk, dotarł do nas pod koniec 2004 roku.

W czasie, gdy trwały prace redakcyjne nad rękopisem, przypadkowo odnaleźliśmy w Instytucie Józefa Piłsudskiego w Londynie maszynopis wspomnień Stanisława Bohdanowicza, przygotowany do druku wspólnie z dr. Zygmuntem Klukowskim (bibliofilem, kronikarzem Zamojszczyzny). Nie wiadomo, jak tekst trafił do Londynu ani dlaczego polska emigracja polityczna nie zdecydowała się na jego publikację.

Zygmunt Klukowski, jako redaktor wspomnień, w czasie ośmiomiesięcznej pracy doprowadził do znaczącego ich dopełnienia i uczytelnienia, ale też zastosował zbyt ostre skróty niektórych wątków. Autor wprawdzie dokonał autoryzacji maszynopisu, uznaliśmy jednak, że ważne fragmenty rękopisu, skrócone wraz z dr. Klukowskim najprawdopodobniej w efekcie zastrzeżeń o charakterze obyczajowym, muszą być przywrócone. Tekst, który przedstawiamy, oparty jest na maszyno-

[fragment]