Obyczaje w Polsce od średniowiecza do czasów współczesnych praca zbiorowa pod red. Andrzeja Chwalby [aut.:] Andrzej Chwalba [et al.] [2006]

Wyraz „obyczaj” jest najczęściej używany przymiotnikowo. Zatem obok kodeksu obyczajowego, konfliktów czy rewolucji mamy powieść obyczajową, film czy sceny obyczajowe. Obok policji obyczajowej – zwanej obyczajówką – czy strażników obyczajowości mamy cenzurę i wspólnotę obyczajową. Obok „pęt obyczajowych” mamy „swobodę obyczajową”, a obok muzyki, która „łagodzi obyczaje” – panienki „lekkich obyczajów”.

Słowo „obyczaj” jest obecne w tytułach wielu rubryk czołowych polskich czasopism i gazet. Jednak ich treść zawiera taką różnorodność spraw, a ich autorzy niejednokrotnie używają tego pojęcia w tak przeróżnych kontekstach, że trudno na tej podstawie wskazać to, co jest wspólne dla obyczajów, i wytyczyć w miarę czytelną granicę między obyczajami a „nieobyczajami”. Choćby z tego powodu wydawało się niezbędne przygotowanie opracowania Obyczaje w Polsce.

Zrozumienie tej konieczności było też następstwem naszych obserwacji wyniesionych z dydaktyki uniwersyteckiej. Wynikało z niej, że często studenci wyrażali opinie o dawnych obyczajach, odwołując się, choć nie zawsze świadomie, do sugestywnych wizji i kreacji literackich, malarskich, teatralnych czy wreszcie filmowych, które niejednokrotnie dalece odbiegały od realiów. Oczywiście uwaga ta dotyczy nie tylko naszych studentów, lecz w jakimś zakresie nas wszystkich, także autorów, ponieważ wszyscy w pewnym stopniu ulegamy sile ekspresji słowa i obrazu oraz sile sugestii współczesnej kultury masowej.

Trudno nie zgodzić się ze zdaniem, że „co kraj, to obyczaj”, poszczególne bowiem narody, ludy, społeczeństwa różnicują się z jednej strony, a z drugiej jednoczą poprzez obyczaje czy szerzej poprzez kulturę. Zdanie to dotyczy oczywiście również Polaków. Dlatego by lepiej rozumieć zachowania naszych przodków, by móc je zracjonalizować, musimy poznać ich obyczaje. To za ich pomocą, tak jak za pomocą języka, możemy się porozumiewać i samookreślać. Obyczaje stanowią też część narodowego dialogu. Skłaniają do refleksji nad naszym dziedzictwem kulturowym, a jednocześnie odsłaniają kulturową pamięć. Są dobrym punktem orientacyjnym. Gdy chcemy poznać, a potem zrozumieć inne narody, musimy najpierw poznać ich obyczaje, są one zatem jednym z kluczy służących poznawaniu i rozumieniu. Jest to szczególnie istotne w dobie postępującej globalizacji kontaktów międzyludzkich, regulowanych m.in. przez normy [...]

[fragment]