Nieudane imperium Związek Radziecki okresu zimnej wojny, od Stalina do Gorbaczowa Vladislav Zubok tł. Aleksandra Czwojdrak [Historia i Teraźniejszość / 2010]

PRZEDMOWA

Niniejsza książka przedstawia motywy, które doprowadziły Związek Radziecki do zimnej wojny – globalnej konfrontacji ze Stanami Zjednoczonymi i ich sojusznikami. Otwarcie archiwów Rosji i innych krajów byłego bloku komunistycznego stwarza fascynujące możliwości w zakresie pisania o radzieckiej historii. Obfitość źródeł dotyczących polityki wewnętrznej oraz sytuacji społecznej i kulturalnej za dawną żelazną kurtyną jest zdumiewająca. Można analizować posiedzenia Politbiura, czytać godzina za godziną korespondencję telegraficzną między przywódcami komunistycznymi, śledzić, jak bodźce z góry spływały w dół do aparatu biurokratycznego, a nawet czytać prywatne dzienniki komunistycznych aparatczyków. Seria programów badawczych z zakresu krytycznej historii mówionej umożliwiła ukazanie grupy weteranów procesu decyzyjnego i dostarczyła kontekstu emocjonalnego, nieobecnego w biurokratycznych dokumentach.

Dzięki wszystkim tym źródłom możliwe stało się pisanie o zimnej wojnie nie tylko jako o starciu wielkich mocarstw i gromadzeniu zapasów śmiercionośnej broni. Każda historia jest przede wszystkim historią ludzi i ich pobudek, nadziei, zbrodni, złudzeń i błędów. Radziecka zimna wojna miała liczne oblicza i wymiary – od Checkpoint Charlie w Berlinie po moskiewskie kuchnie, gdzie dysydenci rozprawiali o „komunizmie z ludzką twarzą”, od Politbiura na Kremlu po studenckie akademiki. Była to wojna nerwów i zasobów, przede wszystkim jednak była to wojna idei i wartości. Możliwe stały się też dzisiaj autentycznie międzynarodowe badania porównawcze, przedsięwzięcia intelektualne pozwalające ustawić radziecką politykę i poczynania w szerszej perspektywie – w kontekście imperium. W ostatnim czasie badacze przeprowadzili wiele studiów rzucających światło na wpływ sojuszników i satelitów Kremla na radzieckie poczynania na scenie międzynarodowej. Najnowsze, a jednocześnie najbardziej uderzające ustalenia historiografii „nowej” zimnej wojny pokazują, jak na motywy, plany i kalkulacje Moskwy oddziaływały Chińska Republika Ludowa, Korea Północna, Niemcy Wschodnie, Kuba, Afganistan oraz rozmaici inni jej klienci².

Te poszerzające się horyzonty i nowe wyzwania metodologiczne nadały kształt tej książce. Jako uczony rosyjski z pochodzenia i wykształcenia, od wczesnych lat dziewięćdziesiątych żyję i pracuję w Stanach Zjednoczonych. Miesiące badań w archiwach rosyjskich, amerykańskich i innych, uczestnictwo w licznych międzynarodowych konferencjach naukowych i wymiana poglądów z kolegami, przyjaciółmi i krytykami w ogromnym stopniu wpłynęły na ostatnie 15 lat mojego życia. Udział w 24-częściowym przedsięwzięciu telewizyjnym CNN poświęconym zimnej wojnie był dla mnie nowym doświadczeniem, które uczuliło mnie na rolę percepcji, obrazów i zbiorowej wyobraźni. Wreszcie wykłady na Uniwersytecie Temple nieustannie przypominają mi, że lekcje i doświadczenia przeszłości [...]

[fragment]