Na przedpolu Warszawy Wojciech Kempa [2008]

Powstanie Warszawskie to temat, który od kilkudziesięciu lat niezmiennie rozpala emocje Polaków. Ogrom ofiar sprawia, że trudno spojrzeć na ówczesne wydarzenia chłodnym okiem. W toczonych dyskusjach raz po raz powraca pytanie, kto i w jakim stopniu ponosi odpowiedzialność za tę bezprzykładną klęskę, za tragedię miasta i jego mieszkańców. Prowadzonym dyskusjom rzadko jednak towarzyszą merytoryczne argumenty. Musi budzić zdziwienie to, że wciąż nie doczekaliśmy się poważnego opracowania, w którym w sposób rzeczowy (na ile jest to możliwe) przedstawiono by sytuację militarną na przedpolu Warszawy na przełomie lipca i sierpnia 1944 roku; tj. w chwili kiedy zapadała decyzja o podjęciu otwartej walki przez oddziały Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej.

Wiosną i latem 1944 roku Polska znalazła się w niezwykle delikatnym położeniu. Formalnie pozostawała ona członkiem obozu alianckiego, a Wojsko Polskie, nie szczędząc krwi, walczyło przeciwko Niemcom; z drugiej jednak strony – jeden z filarów obozu alianckiego, Związek Radziecki, nawet zbytnio nie krył się ze swymi wrogimi zamiarami wobec Polski, z którą to zresztą już wcześniej zerwał stosunki dyplomatyczne. A tymczasem szala zwycięstwa wyraźnie przechyliła się już na stronę Aliantów i tylko kwestią czasu zdawała się być ostateczna klęska Niemiec i ich sojuszników.

Przejście na stronę, która niechybnie miała tę wojnę przegrać, do tego obciążoną niezliczonymi zbrodniami popełnionymi na Narodzie Polskim, raczej nie wchodziło w rachubę. Trzeba było znaleźć jakiś modus vivendi w stosunkach ze Związkiem Radzieckim, którego wojska od bitwy stalingradzkiej znajdowały się w natarciu, z każdą chwilą przybliżając się do granic Polski (w styczniu 1944 roku przekroczyły one na Wołyniu przedwojenną granicę Polski). W takich to okolicznościach zrodził się plan „Burza”. Oddziały partyzanckie i powstańcze Armii Krajowej miały zaatakować wycofujące się pod naporem Armii Czerwonej związki i oddziały Wehrmachtu i wesprzeć tym samym działania Rosjan w ich triumfalnym pochodzie na zachód, przy czym zasadniczym celem było nawiązanie współdziałania z Rosjanami na polu walki i w konsekwencji doprowadzenie do trwałej współpracy, która to współpraca z pól bitewnych miała by przenieść się na polityczne salony.

W ramach akcji „Burza” oddziały Armii Krajowej współdziałały z formacjami Armii Czerwonej podczas wyzwalania Wilna, Lwowa, Lublina, Rzeszowa oraz tysięcy mniejszych polskich miast i wsi. Nigdzie jednak współdziałanie wojskowe nie przybrało trwałej formy – po krótkim okresie wspólnej walki oddziały AK były rozbrajane i likwidowane. Na uwolnionych spod okupacji niemieckiej terenach położonych na wschód od tzw. linii Curzona (czyli de facto granicy ustalonej traktatem pomiędzy ZSRR a Niemcami w następstwie wspólnej agresji na Polskę we wrześniu 1939 roku) Rosjanie instalowali administrację sowiecką.

W drugiej połowie lipca 1944 roku jednostki Armii Czerwonej przekroczyły Bug i w ten sposób znalazły się na zachód od linii Curzona. 22 lipca ogłoszono powstanie w Chełmie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego – polskiego komunistycznego quasi-rządu, działającego pod egidą ZSRR. Rząd Rzeczypospolitej Polskiej nie ustawał w wysiłkach, by doprowadzić do unormowania stosunków z Moskwą. Premier Rządu RP Stanisław Mikołajczyk 30 lipca 1944 roku udał się z wizytą do Moskwy, na rozmowy z przywódcą radzieckim Józefem Stalinem.

1 sierpnia 1944 roku akcją „Burza” objęta została Warszawa. Nie doszło jednak do spodziewanego przez dowództwo AK współdziałania powstańców z jednostkami Armii Czerwonej. Front zatrzymał się na podejściach do stolicy Polski i powstańcy musieli walczyć z przeważającymi siłami wojsk niemieckich w osamotnieniu. Po 63 dniach toczonych z [...]

[fragment]