Mieć czy być Duchowe podstawy nowego społeczeństwa Erich Fromm [1989]

MIROSŁAW CHAŁUBIŃSKI

Ericha Fromma „Mieć czy być”. Próba komentarza

Erich Fromm (1900–1980), niedawno zmarły filozof, psycholog, socjolog i myśliciel społeczny, jeden z twórców psychoanalizy humanistycznej, należy do najpopularniejszych i najchętniej czytanych humanistów drugiej połowy XX wieku¹. Poczytność i rezonans społeczny wywołany publikacją jego kolejnych książek, ma z pewnością wiele przyczyn². W każdym razie nie daje się ona wyjaśnić wyłącznie wartościami naukowymi i odkrywczością jego prac³.

Erich Fromm należał do intelektualistów o rzadko spotykanej, wyraźnej indywidualności twórczej i autorytecie moralnym (pod tym względem wytrzymuje on bez mała porównanie z A. Einsteinem, B. Russellem i A. Schweitzerem). W dobie rosnącej wciąż specjalizacji nauk o człowieku – i związanymi z nią tęsknotami za syntetyzującą wizją – nie zatracił on wyczucia ważności centralnych problemów cywilizacji XX wieku i z pasją atakował je jako badacz, moralista i reformator. W równym stopniu był ponaddyscyplinarnym uczonym, moralistą, reformatorem i utopistą. Popularność i poczytność prac Fromma ma też swoje źródło w tym, że mimo zdecydowanie krytycznego stosunku do wszystkich współcześnie dominujących form ustrojowych (najwięcej miejsca poświęcił on krytyce materialistycznej cywilizacji rozwiniętych społeczeństw kapitalistycznych) i świadomości istniejących zagrożeń dla urzeczywistnienia drogich mu wartości humanistycznych (powtarzał wielokrotnie, iż naszymi głównymi niebezpieczeństwami pozostaje „robotyzm i wojna atomowa”) pozostaje on swego rodzaju optymistą. Fromm odrzuca jako anachroniczną i całkowicie sfalsyfikowaną przez doświadczenia XX wieku teorię postępu, wierzy jednak w dobrą NATURĘ LUDZKĄ i jej konstruktywne, prospołeczne dyspozycje, a więc zdolności do twórczości, miłości, bezinteresowności. Wierzy w „żyzność człowieka”⁴. 

[fragment]