Malowidła ścienne w cerkwiach Bukowiny napisał Władysław Podlacha [AUTOGRAF / 1912]

[FRAGMENT].

Przedmiot i plan pracy.

Temat niniejszej pracy ogranicza się do rozpatrzenia malowideł ściennych w cerkwiach Bukowiny, północnej części dawnego hospodarstwa mołdawskiego. Obierając tę grupę zabytków malarstwa bizantyńskiego z czasów nowszych, postawił sobie autor za cel nie tyle ścisłe i dokładne ich opisanie lub inwentaryzacyę, to bowiem wchodzi w zakres czynności konserwatora, jak raczej utworzenie pewnego ogólniejszego poglądu na całość produkcyi twórczej w tych stronach. Stosownie do tego planu podzieliło się zadanie autora na kilka części. Należało po pierwsze rozpatrzeć system malowideł i ich stosunek do architektury, powtóre poddać treść malowideł rozbiorowi ikonograficznemu, wreszcie, po trzecie, przeprowadzić historyczną ocenę samego stylu, uwarunkowanego formami kompozycyjnemi.

W zakreślonym planie szczególnie ważna rola przypadła w udziale ikonografii, która jako umiejętność pomocnicza z różnych względów wysunęła się na czoło. Badający dzieje sztuki bizantyńskiej dochodzi przedewszystkiem do tego przekonania, że bez wiadomości ikonograficznych jest wprost niepodobieństwem ustalić dokładnie czas powstania dzieła niedatowanego, ponieważ tak, jak w średniowiecznej produkcyi twórczej, nie mają zabytki bizantyńskie wybitnych różnic czasowych w stylu i owego silnego indywidualnego piętna, jakie cechuje płody sztuki zachodniej począwszy od Odrodzenia. Jeżeli ikonografia już z tego tytułu zasługuje na szersze uwzględnienie, to znaczenie tej dyscypliny wystąpi jeszcze bardziej na jaw, gdy się zważy, że bez jej pomocy cała symbolika świątyni prawosławnej, krystalizująca się w układzie malowideł w obrębie cerkwi, jakoteż cały szereg tematów pozostanie niezrozumiały dla badacza i niemożliwy do objaśnienia. Znajomość ikonografii uchyla niepewności, od których w przeciwnym razie trudno byłoby się uwolnić, pozwala wyróżniać elementy wcześniejsze od późniejszych, rodzime od napływowych, następnie daje możność uchwycenia związku między sztuką a wyobrażeniami religijnemi i nastrojem, panującym w społeczeństwie lub choćby w pewnych kołach społeczeństwa, wreszcie wykazuje od zewnątrz wszelkie przeistoczenia w kompozycyi. Jeżeli w zakres historyi techniki wchodzi ocena materyalnej i technicznej strony malowideł, jeżeli zadaniem historyi sztuki musi pozostać w rezultacie ujęcie postępowego rozwoju form twórczych jako sprawy wynikającej z czysto podmiotowych intencyj artysty, to zadanie ikonografii polega na uzyskaniu dla estetycznej oceny czynników assocyacyjnych a więc czynników pierwszorzędnego znaczenia, co szczególnie nie może być obojętne wtedy, gdy ta ocena ma się odnosić do zabytków odległej przeszłości lub obcego nam duchem środowiska. A gdy taką rolę przyznamy ikonografii, to wchodzimy już temsamem w świat malarza i w horyzont jego sztuki, w świat, który inaczej nie zdołałby przemówić z należytą siłą do naszej duszy.

Wychodząc z tego stanowiska, poświęcił autor osobną część pracy ikonograficznemu rozbiorowi omawianych malowideł w nadziei, że w ten sposób wprowadzi czytającego najłatwiej w bezpośredni kontakt z umysłowością ich wykonawców, a z drugiej strony, że równocześnie choć w części przyczyni się do pomnożenia prac z zakresu ikonografii bizantyńskiej w literaturze polskiej, co już ze względu na zabytki ruskie na ziemiach polskich może być nie bez pewnego pożytku. Z konieczności należało przeprowadzić pewne ograniczenia. Wśród całego mnóstwa tematów, opracowanych przez malarzy na ścianach cerkwi bukowińskich i mogących się złożyć na bardzo obszerne studyum ikonograficzne, wybrał autor tylko ważniejsze, kierując się zarazem celami praktycznymi, wymienionymi powyżej. Wybór ograniczył się do tematów najbardziej znanych i mających za sobą w historyi sztuki chrześcijańskiej już wiekową tradycyę [...]