Herbarz szlachty żmudzkiej t. I-VI A-Ż [KOMPLET] Grzegorz Błaszczyk [2015-2016]

Wstęp.

1. Program badawczy

Celem niniejszego opracowania jest herbarz szlachty żmudzkiej w określonych ramach chronologicznych. Na pozór może się wydawać, że jest to przedsięwzięcie nierealne i przerastające możliwości jednej osoby, że okres pisania herbarzy dawno już minął. Tak nie jest. Stale powstają bowiem nowe herbarze regionalne, zarówno w Polsce (np. szlachty ostrołęckiej, mazowieckiej, kaszubskiej czy ostatnio łukowskiej), jak i zagranicą, np. herbarz szlachty „białoruskiej” czy niektórych regionów Białorusi¹. Pisze się o tym również w internecie.

Sam pomysł takiego opracowania narodził się w czasie przygotowywania do druku taryfy dymów Żmudzi z 1690 r. Został on wyartykułowany we wstępie do tej taryfy², gdzie stwierdzono, iż we wspomnianej taryfie pojawiło się wiele nazwisk szlacheckich skądinąd nieznanych w herbarzach.

Przedmiotem omawianego programu jest szlachta żmudzka rozumiana jako zbiorowość o określonych prawach i obowiązkach, składająca się z rodów i rodzin, te ostatnie będą właściwym przedmiotem badań. Obiektem zainteresowania będą więc podstawowe fakty genealogiczne: pochodzenie rodu i rodziny, najstarsza wzmianka o ich przedstawicielu, związki rodzinne, pozycja materialna, społeczna, prestiż (wyrażony choćby w posiadanych urzędach i godnościach). Ważnym elementem będzie też geografia historyczna: rozsiedlenie rodu, jego gniazdo i inne.

Przez pojęcie „szlachta żmudzka” rozumiem szlachtę, mającą jakąś osiadłość na Żmudzi. W praktyce szlachta ta była rejestrowana w źródłach przekrojowych: skarbowych i wojskowych. Uwzględniono również osoby, które użytkowały tylko dobra królewskie na Żmudzi. Ich związek z tą krainą był dość powierzchowny, niemniej zostały włączone do niniejszego herbarza. Są to przypadki bardzo rzadkie, bo najczęściej dzierżawcy królewszczyzn posiadali też inne, własne dobra na Żmudzi. Jest jeszcze problem z magnaterią litewską, mającą dobra na Żmudzi. Ostatecznie tę kategorię włączono do herbarza, choć w tym przypadku ograniczono się głównie do podania związków tych rodzin ze Żmudzią, bez szczegółowej monografii tych rodzin.

Nie można bez komentarza zostawić terminu „szlachta polska”. W omawianym okresie był to termin nie etniczny, lecz polityczny i geograficzny. W pierwszym przypadku chodzi o posiadanie przywilejów politycznych przez szlachtę, a w drugim — o zamieszkanie na terenie Królestwa Polskiego, czyli łącznie Korony Polskiej (Polski) i Wielkiego Księstwa Litewskiego (Litwy). W konsekwencji „szlachcicem polskim” będzie także szlachcic litewski czy ruski. Jest to zgodne ze starym, bo sięgającym XVI w. hasłem: „Gente Ruthenus (Lithuanus itp.), natione Polonus”, czyli z pochodzenia Rusin (Litwin), z narodowości, a właściwie z przynależności państwowej, Polak. Jeśli do tego dodamy, że oficjalnie od 1697 r. językiem urzędowym W. Ks. Litewskiego był język polski, to określenie „szlachta polska”, używająca języka polskiego jako ojczystego, jest jak najbardziej na miejscu.

Żmudź to kraina historyczna w zachodniej części Litwy, leżąca nad Morzem Bałtyckim między dwoma krajami niemieckimi: Prusami i Inflantami. Od reszty Litwy oddzielała ją rzeka Niewiaża, a więc granica naturalna. Jedynie na północ od górnej Niewiaży do granicy inflanckiej nie było granicy naturalnej. Takie położenie geograficzne powodowało, że Żmudź w pewnym stopniu — ale tylko w pewnym — izolowała się od sąsiadów. Do sąsiadów zaliczano nie tylko Niemców, ale także... Litwinów, przynajmniej w XV–XVIII w. [...]

[fragment wstępu]