Faras malowidła ścienne w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie Kazimierz Michałowski inskrypcje oprac. Stefan Jakobielski [1974]

W 1964 roku zbiory w Muzeum Narodowym w Warszawie wzbogacone zostały o zespół sześćdziesięciu kilku malowideł ściennych z Faras (powszechnie przyjął się termin „freski z Faras”, choć jest on w istocie nieścisły, gdyż są to kompozycje wykonane w technice al secco, a nie al fresco). Pochodzące z okresu od VIII do XIII wieku malowidła stanowią dziś kolekcję unikalną, znaną już na całym świecie. Jest to zaledwie połowa malarskiego wystroju nieistniejącej już dziś wczesnochrześcijańskiej Katedry w Faras. Druga część tych zabytków znajduje się w Muzeum w Chartumie. Zgodnie bowiem z zasadą obowiązującą w Sudanie w czasie prac wykopaliskowych Kampanii Nubijskiej UNESCO, znaleziska zostały podzielone między polską misję archeologiczną a rządem Sudanu. Muzeum Narodowe w Warszawie, które w myśl uchwały Rady Muzealnej z roku 1946 posiada centralny Dział Sztuki Starożytnej w Polsce, otrzymało przypadający nam z podziału zestaw zabytków. W skład jego wchodzą nie tylko malowidła ścienne, ale również płaskorzeźby, elementy dekoracji architektonicznej, brązy, rzeźby w drewnie, ceramika, ryte w kamieniu napisy i wiele innych dokumentów o dużej wartości artystycznej i historycznej. Niewątpliwie jednak perłą całego zbioru są malowidła.

Pierwsze dwa malowidła – Archanioł Michał (nr kat. 41) i Święty Merkuriusz (nr kat. 42) – z częścią innych zabytków przybyły do Warszawy już w roku 1962 i, po dokonaniu niezbędnych zabiegów konserwatorskich, znalazły się na drugiej z kolei wystawie wykopalisk z Faras, zorganizowanej w grudniu 1962 roku w Warszawie.

Już w maju 1963 roku były one eksponowane, wraz z innymi zabytkami z Faras i przedmiotami z przedwojennych naszych wykopalisk w Edfu w Górnym Egipcie, na międzynarodowej wystawie sztuki koptyjskiej, zorganizowanej w Villa Hügel w Essen (3 maja – 15 sierpnia 1963 roku). Rząd sudański wypożyczył na tę wystawę dwa malowidła – Archanioła Michała (nr wyk. 104) i Madonnę w Tondzie z Kaplicy Grobowej biskupa Joannesa (nr wyk. 105) – które przypadły mu z pierwszego podziału wykopalisk z Faras. W ten sposób, jeszcze podczas trwania naszych prac terenowych w Sudanie, pierwsze cztery odkryte malowidła ścienne reprezentowały sztukę malarską Faras w wielkich muzeach europejskich. Z Essen bowiem wystawa sztuki koptyjskiej została przeniesiona do Zurychu (Kunsthaus Zürich), potem do Wiednia (Museum für Völkerkunde) i do Paryża (Petit Palais). Część jej, wraz z malowidłami, była następnie eksponowana w wielkim hallu gmachu UNESCO w Paryżu jako dokument Akcji Nubijskiej, mającej na celu uratowanie zabytków Nubii przed zalewem wodami Nilu.

Te pierwsze malowidła z Faras wzbudziły wielkie zainteresowanie toczącymi się jeszcze wykopaliskami w Faras. Stanowiły one zapowiedź nowego, nieznanego dotychczas rozdziału dziejów malarstwa. Pod względem stanu zachowania nie mogło się z nimi równać żadne z istniejących, fragmentarycznie tylko przekazanych do naszych czasów, malowideł z kościołów koptyjskich w Egipcie i Nubii. Uznano też powszechnie, że było to najcenniejsze znalezisko wśród wykopalisk, prowadzonych podówczas w Nubii przez kilkadziesiąt misji archeologicznych z różnych krajów świata. Czuła na sensację prasa światowa pisała, że Polacy wygrali największy los na „loterii nubijskiej”.

W sierpniu 1964 roku przybył do Muzeum Narodowego w Warszawie wielki transport zabytków z Faras, w tym ponad sześćdziesiąt malowideł. W specjalnie zorganizowanym laboratorium w Muzeum Narodowym przystąpiono niezwłocznie do odpowiednich zabiegów konserwatorskich. W październiku 1967 [...]

[fragment]