Ewolucja twórcza Henri Bergson przeł. Florian Znaniecki wstęp Leszek Kołakowski [Wielkie Dzieła Filozoficzne / 2004]

Ośrodkowa myśl Bergsona

Kiedy spoglądamy na miejsce Bergsona – a może raczej gdy spostrzegamy jego nieobecność – w dzisiejszym życiu intelektualnym, z trudnością wyobrażamy sobie, że przed kilkoma dziesiątkami lat był on nie tylko sławnym myślicielem i pisarzem; w oczach wykształconej publiczności europejskiej był filozofem par excellence, intelektualnym rzecznikiem epoki. Popularność jego dosięgła szczytu w ostatnich latach przed I wojną światową, zwłaszcza po opublikowaniu Ewolucji twórczej (1907), ale wpływ jego był odczuwalny w całej Europie w latach dwudziestych i trzydziestych, by zaniknąć niemal całkowicie po II wojnie światowej. W okresie jego największej popularności, prestiż, jakim się cieszył, można porównać tylko z modą na Sartre’a w późnych latach czterdziestych i wczesnych pięćdziesiątych. Wykłady Bergsona w Collège de France były cotygodniowymi wydarzeniami towarzyskimi, które gromadziły mnóstwo ludzi z paryskiej elity; do I wojny światowej większość jego dzieł ukazała się w przekładzie na angielski, niemiecki, polski i rosyjski, a poszczególne w wielu innych językach. Publiczność francuska karmiona była licznymi artykułami i książkami, które już to wychwalały nową filozofię, już to zawzięcie ją atakowały. W 1914 r. Święte Oficjum umieściło jego dzieła na indeksie ksiąg zakazanych; zastosowanie tego środka, rzadkie w stosunku do pisarzy niekatolickich, dowodziło, jak silny był wpływ Bergsona wśród katolickiej inteligencji francuskiej i jak w opinii Kościoła był groźny.

Niewiele pozostało z tego blasku. Inaczej niż, na przykład, jego rówieśnik Edmund Husserl, Bergson przetrwał jako martwy klasyk. Nawet we Francji zainteresowanie jego dziełem jest szczątkowe (ożywiło się jednak w ostatnich latach). Czasami ktoś pisze rozprawę doktorską o „bergsonizmie”, wolno jednak powiedzieć, że filozofowie współcześni zarówno w rozmyślaniach swoich, jak w nauczaniu są na ogół obojętni na jego dziedzictwo.