Dziwne losy Polaków między powstaniami Stefan Majchrowski wstępem opatrzył i do druku podał Jan Majchrowski [2023]

W roku 1822 ukazały się Ballady i romanse Adama Mickiewicza. Pomstował na nie ówcześnie Kajetan Koźmian, który całą twórczość Mickiewicza oceniał jako grafomanię i zaburzenie umysłowe. Z perspektywy czasu można by sądzić, że była to zazdrość, bo Koźmian sam był poetą, lecz „klasycznym” – jak siebie określał. Gdyby jednak była to prawda, to z pewnością niepełna. Koźmiana irytował bowiem nie tylko sam warsztat literacki Mickiewicza, styl, ale nade wszystko przesłanie, które poezja ta ze sobą niosła. A wiersze stawały się w owym czasie jednym z głównych nośników idei. Nowych idei. Koźmian to rozumiał i temu właśnie się przeciwstawiał. To od Ballad i romansów liczyć się u nas zwykło początek romantyzmu – czasu, który odcisnął swe piętno na europejskiej literaturze, sztuce, muzyce, ale także na polityce rozumianej nie jako kunktatorstwo władców (ono pozostaje raczej niezmienne), a zryw ich poddanych – ku wolności.

Ten wielki zryw pierwszej części dziewiętnastego stulecia, znaczony spiskami, buntami, powstaniami, rewolucjami, wojnami wyzwoleńczymi i znajdujący swój kulminacyjny moment w Wiośnie Ludów, miał swe wyjątkowo silne odbicie w Polsce. W tej Polsce, z której na mapie pozostało kadłubowe, niesuwerenne królestwo z obcym, narzuconym wolą władców Europy królem-carem i pozbawionym wolności narodem, rozerwanym między nieprzyjaznych sąsiadów. W niewielkiej części zaboru rosyjskiego owo „Królestwo Polskie” jednak było. Pozwalało autonomicznie się rozwijać i trwać narodowi we względnym spokoju. Dla Kajetana Koźmiana była to niewątpliwa wartość; to mu wystarczało i dlatego obrał jednoznacznie lojalistyczną postawę (inna rzecz, że wygodną dla niego samego). W romantyzmie natomiast, całkiem słusznie, upatrywał zarzewia buntu, który może wywrócić ten usankcjonowany na wiedeńskim kongresie porządek polityczny i społeczny. Ten konflikt między „nowym” a „starym”, między buntem a rezygnacją, miał swój literacki wymiar zawarty choćby w Mickiewiczowskim „Mierz siłę na zamiary, / Nie zamiar podług sił”. Ale miał też swój wymiar w świecie realnym, w tę niezwykłą Noc [...]

[fragment]