Diecezja żmudzka od XV do początku XVII wieku Ustrój Grzegorz Błaszczyk [1993]

1. DEFINICJA TEMATU I KONSTRUKCJA PRACY

Tytuł niniejszej rozprawy nawiązuje do znanej monografii Jerzego Ochmańskiego, poświęconej biskupstwu wileńskiemu w średniowieczu. Są jednak dwie różnice: zamiast pojęcia „biskupstwo” wprowadzono „diecezję” jako termin bardziej adekwatny do treści pracy oraz zrezygnowano z określenia „średniowiecze” jako nieprecyzyjnego. Zarzut co do powyższego określenia – jednak nie do samych ram chronologicznych – podniesiono zresztą w jednej z recenzji pracy J. Ochmańskiego.

Niniejsze opracowanie nie będzie jednak mechanicznym przeniesieniem konstrukcji wspomnianej monografii biskupstwa wileńskiego na diecezję żmudzką. Oprócz oczywistych różnic co do terytorium trzeba bowiem wspomnieć o innym rozwiązaniu zagadnienia ram chronologicznych, a poniekąd i merytorycznych w naszym opracowaniu. W pierwszej sprawie zrezygnowano z cezury połowy XVI w., w której „nastąpił kryzys Kościoła katolickiego na Litwie i przejściowy triumf Reformacji”. Cezura ta jest oczywista i można by ją również przyjąć dla diecezji żmudzkiej. Z koncepcji tej jednak zrezygnowano, głównie z powodu ubóstwa podstawy źródłowej do dziejów tej diecezji do połowy XVI w. Nie omawiając w tym miejscu źródeł do tego zagadnienia, krótko można stwierdzić, że XV i pierwsza połowa XVI w. (a w mniejszym stopniu i druga połowa tego stulecia, przynajmniej do końca lat osiemdziesiątych) są „ciemnym okresem” w dziejach diecezji żmudzkiej. Sytuacja pod tym względem oraz związany z tym stan badań nad dziejami diecezji żmudzkiej są nieporównywalne z sąsiednią diecezją wileńską. Dla przykładu można podać, że podstawowe źródło do dziejów diecezji – chodzi o akta kapitulne – zachowało się na Żmudzi dopiero od 1613 r., gdy analogiczne źródło dla diecezji wileńskiej zaczyna się od 1502 roku.

Podstawowe dla naszego tematu źródła pochodzą dopiero z końca XVI i początku XVII w. Stąd jako cezurę końcową niniejszej pracy przyjęto rok 1609 – datę śmierci biskupa Melchiora Giedrojcia (1576–1609) – długoletniego pasterza i wybitnego przedstawiciela reformy katolickiej, zwanego nie bez powodu „Apostołem Żmudzi”. Jego śmierć wieńczy pewien etap w dziejach Kościoła katolickiego na Żmudzi, który można by nazwać pierwszym okresem wychodzenia z kryzysu w połowie XVI w. Można by oczywiście śledzić dalszy [...]

[fragment]