Białoruś Eugeniusz Mironowicz [Historia Państw Świata w XX wieku / 1999]

Historia Białorusi na tle historii innych sąsiadów Polski zajmuje wyjątkowo mało miejsca w historiografii polskiej. W podręcznikach szkolnych nie ma na przykład wzmianki o Księstwie Połockim, które skutecznie opierało się integracji w ramach średniowiecznego mocarstwa zwanego Rusią Kijowską. Przez kilka stuleci Białoruś była częścią Rzeczypospolitej. W świadomości Polaków Wielkie Księstwo Litewskie często jest utożsamiane wyłącznie jako państwo Litwinów, chociaż Litwinami w XVI w. nazywano białoruskich kniaziów i bojarów. Język starobiałoruski pełnił wówczas funkcję języka kancelaryjnego. W XIX w. pojęcie „Rzeczpospolita” dla Polaków często znaczyło tyle co „Polska”. Dlatego pojawienie się na przełomie XIX i XX w. narodowego ruchu białoruskiego przez większość elit polskich było przyjmowane jako coś nienaturalnego, jako intryga rosyjska. Podobnie problem postrzegały władze rosyjskie, upatrując w tym knowań polskich.

Wydarzenia z lat 1918–1920 pokazały bardzo wyraźnie, że białoruskie i polskie racje narodowe wzajemnie się wykluczały. Białoruskie aspiracje narodowe i polityczne były także nie do pogodzenia z rosyjskimi koncepcjami imperialnymi, reprezentowanymi przez bolszewików.

Powstała w 1918 r. państwowość białoruska zaistniała bardziej jako idea niż realny twór polityczny. W świadomości elit białoruskich pozostała jednak elementem niezniszczalnym. Na terytorium podzielonej traktatem ryskim Białorusi pojawiły się odmienne warunki rozwoju życia narodowego. Większość białoruskich organizacji politycznych działających w II Rzeczypospolitej nie wyrzekała się myśli o niepodległej i zjednoczonej Białorusi. Natomiast kilka lat liberalnych rządów bolszewickich w latach dwudziestych sprawiło, że na terenie Białorusi radzieckiej powstało niemal białoruskie państwo narodowe.