Arasy Zygmunta Augusta Mieczysław Gębarowicz, Tadeusz Mańkowski [Rocznik Krakowski t. XXIX / 1937]

Sztuka arasowa była przedmiotem szczególnych zainteresowań naukowych ostatniej ćwierci ubiegłego stulecia. Zainteresowania te pozostawały w związku ze zwrotem badań ku zagadnieniom dotyczącym sztuk zdobniczych, a wzmogły się w okresie czasu po wielkiej wojnie, kiedy udostępniono niektóre mało znane lub zupełnie nieznane badaczom zbiory arasów rodzin panujących. Wzmogła się też ilość prac naukowych z tego zakresu, które od zagadnień technicznych i historyczno-kulturalnych przeszły do rozwiązywania problemów artystycznych. Uwagę badaczy zajmują też coraz więcej zagadnienia, dotyczące autorstwa projektów dzieł tkactwa dekoracyjnego.

Sam przedmiot badań nastręcza jak dotąd jeszcze sporo trudności. Wymaga on odmiennego traktowania, aniżeli inne dziedziny twórczości plastycznej. Nie ustalono dotąd systemu badań w tym zakresie i nie określono dla nich punktów wytycznych.

Nie zawsze te same drogi badań wiodą do celu w różnych dziedzinach sztuk zdobniczych. W tkactwie dekoracyjnym zdawało się nam przede wszystkiem ważnym zestawienie porównawcze większej ilości zabytków analogicznych, pozwalające uwydatnić, która spośród wielu serii arasowych, powtarzających te same wzory, odpowiada najbardziej intencjom twórczym ich autora i jaki jest stosunek wykonanych tkanin do ich pierwowzoru. Ten moment wybija się też na plan pierwszy w niniejszym studium. Obok niego chcieliśmy podkreślić problemy dotyczące autorstwa projektu serii arasowych zbioru Zygmunta Augusta oraz znaczenie tej kolekcji dla kultury artystycznej polskiego renesansu.

Może mało który zbiór arasów, wśród wielu znanych powszechnie kolekcji, tak się nadaje do przeprowadzenia na jego przykładzie badań porównawczych, jak zbiór Zygmunta Augusta na zamku wawelskim. Liczne stosunkowo powtórzenia tematów w nim zawartych, odtworzenie ich wielokrotne według tych samych wzorów, służących tkaczom flamandzkim przez długi okres czasu, pozwala zdać sobie sprawę ze znaczenia tej kolekcji w ramach materiału zabytkowego, jaki tworzą wszystkie podobne do wawelskich, razem wzięte serie arasów, przechowane w różnych zbiorach europejskich. Nie wdając się w rozpatrywanie kwestii wartości zbioru Zygmunta Augusta stwierdzamy, że jest on ciekawym materiałem badawczym, który rzuca jasne światło na szereg momentów istotnych dla całej dziedziny twórczości artystycznej [...]

[fragment wstępu]