Ikony w zbiorach polskich Biskupski Romuald [1991]

Średniowieczne malarstwo ikonowe obecnie możemy oglądać prawie wyłącznie w muzeach, w otoczeniu dla tego malarstwa nienaturalnym. Ikony wyjęte z ikonostasów lub domowych sanktuariów są niewątpliwie bardziej czytelne, możemy je dokładniej obejrzeć lecz jednocześnie jesteśmy pozbawieni możliwości odczucia atmosfery, jaką je otaczała w ich pierwotnych miejscach. Jak bardzo nasza percepcja jest zubożona możemy sobie uświadomić czytając traktaty Pawła Florenskiego lub opis modlitwy Heleny z Białej gwardii Michała Bułhakowa. Zatem oglądając ikony w galeriach muzealnych pamiętajmy, że są one w jakimś stopniu okaleczone. Zauważamy to szczególnie wyraźnie wówczas, gdy patrzymy na ikony warsztatowo zaledwie poprawne, a więc pozbawione tych nie dających się nazwać wartości znamionujących dzieło sztuki.

Mówiąc o ikonach myślimy o obrazach umiejscowionych w tradycji religijnej i kulturowej Kościoła wschodniego, a jednocześnie o obrazach szczególnych, w których w równej mierze odcisnął się grecki racjonalizm i wschodni mistycyzm. To nie przypadek, że właśnie na Wschodzie zostało sformułowane teologiczne pojęcie obrazu. Temu pojęciu przez wieki była podporządkowana potrzeba odzwierciedlenia praobrazu. Potrzeba ta implikowała konwencje obrazowania, które oczywiście zmieniały się lecz tylko w obrębie przyjętych reguł. Znamienne, że właśnie odejście od tych reguł spowodowało obumieranie tego malarstwa.

Ikona kojarzy się także z dziełem o wyjątkowym charakterze, w istocie przemawiającym do nas językiem symboli. Skłonni jesteśmy również łączyć ją z dziełami najwybitniejszymi, co poniekąd jest zgodne z wypowiedziami pisarzy związanych, zwłaszcza w XIV wieku, z nurtem mistycznym. W teologii Kościoła wschodniego dotychczas pozostaje aktualna myśl, sformułowana przez patriarchę jerozolimskiego Teodora na VII soborze powszechnym w 787 roku, że każdy, nawet niedoskonały, obraz jest ikoną, gdyż przypomina o praobrazie.

W większości zachowane w naszych świątyniach i zbiorach muzealnych ikony są dziedzictwem kultury narodów sąsiadujących lub żyjących w Polsce. Niesłabnące zainteresowanie nimi, wypływające być może również z ich odmienności formalnych i ikonograficznych, w rezultacie przyczynia się do głębszego poznania i docenienia tego dziedzictwa. Aby je w sposób możliwie pełny zaprezentować, przy wyborze ilustracji kierowałem się potrzebą pokazania zabytków najbardziej charakterystycznych dla stylu malarstwa ikonowego w poszczególnych okresach jego rozwoju, a także najbardziej wartościowych dzieł importowanych. Usiłowałem również objąć tym wyborem jak najwięcej tematów ikonograficznych i wariantów kompozycji tych samych przedstawień. Zamiar ten nie w pełni został urzeczywistniony, gdyż pomimo starań wydawcy i autora nie uzyskaliśmy zgody na wykonanie zdjęć wielu ikon, których reprodukcje w sposób znaczący wzbogaciłyby wybór ilustracji.

[fragment]