Geneza i dzieje wewnętrzne Litwy Środkowej (1920-1922) Krajewski Zenon (Seria Biblioteka Polskiego Związku Katolicko-społecznego) [1996]

Tzw. kwestia wileńska nabrzmiewała przez kilka dziesiątków lat. Narodziny jej ściśle się wiążą z litewskim odrodzeniem narodowym u schyłku XIX wieku, datującym się od okresu wydawania „Auszry” (Jutrzenki), pierwszego pisma litewskiego (1883-1886). Już w latach I wojny światowej sprawa ta wybuchła z niespotykaną dotychczas siłą, aby swoje apogeum osiągnąć w ciągu pierwszych kilku lat po zakończeniu tej wojny. Polacy i Litwini uczynili ją najsłynniejszą kością niezgody w Europie wschodniej, wprowadzając ją na arenę międzynarodową, do gabinetów europejskich mężów stanu i przywódców Ententy. Jeśli ze strony litewskiej było to zamierzenie celowe i ze wszech miar pożądane, po stronie polskiej był to niewątpliwie wynik karygodnego błędu politycznego, wynikającego z niespójności polskiej polityki zagranicznej u zarania II Rzeczypospolitej. Błąd ten spowodował wiele komplikacji w polityce zarówno zagranicznej, jak i wewnętrznej Odrodzonej Polski. Niewątpliwie następstwem tegoż to błędu był sztuczny, niezdolny do samodzielnego i niezależnego istnienia twór nazwany Litwą Środkową. Ale jednocześnie twór ten okazał się ostatnią i - na szczęście - udaną, zakończoną pełnym powodzeniem, próbą ratowania dla Ojczyzny, dla Rzeczypospolitej, polskiej substancji narodowej i kultury na Kresach.

Tej właśnie problematyce wygrania dla Polski jej historycznego Wschodu, jej niezwykle zasłużonych dla polskiej kultury i tożsamości narodowej polskich Kresów północno-wschodnich poświęcona jest niniejsza książka.

Książka składa się z pięciu rozdziałów.

Rozdział I zawiera omówienie genezy polsko-litewskiego sporu o Wileńszczyznę. Narracja wychodzi od tradycji historycznych i źródeł antagonizmu polsko-litewskiego, aby – poprzez omówienie sytuacji politycznej Wileńszczyzny w okresie I wojny światowej – w końcu skupić się na naświetleniu obrazu stosunków polsko-litewskich w latach 1918-1920.

Rozdział II poświęcony jest omówieniu programu politycznego Józefa Piłsudskiego wobec ziem byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego, próbach realizacji tego programu i ewoluowaniu Naczelnika Państwa Polskiego w kierunku polityki faktów dokonanych na tych ziemiach, której owocem była wyprawa gen. Żeligowskiego na Wilno.

[fragment]