Encyklopedia Warszawy red. prowadzący Bartłomiej Kaczorowski [1994]

Nie pominięto też zagadnień dotyczących środowiska geograficznego i przyrodniczego takich jak gleby, kanały, a przede wszystkim Wisła.

Blisko połowa haseł to biogramy mieszkańców Warszawy od wójta Bartłomieja z XIV wieku po postacie warszawskie XX wieku, także osoby żyjące. Kryterium ich doboru stanowiła „warszawskość” — powiązanie działalności czy twórczości z Warszawą. Ten właśnie aspekt biografii staraliśmy się wydobyć konstruując teksty haseł.

Do najstarszych ilustracji zamieszczonych w Encyklopedii Warszawy należą XVI-wieczne panoramy Warszawy. Bogato reprezentowana jest ikonografia XVIII i XIX stulecia: obrazy olejne, drzeworyty, litografie, a także dokumentacja fotograficzna ostatnich 140 lat. Staraliśmy się ukazać w ilustracjach zarówno Warszawę z dawnych, historycznych epok, jak i Warszawę dzisiejszą, lat 90-ych. W szacie ilustracyjnej Encyklopedii Warszawy znalazły także swoje miejsce heraldyka warszawska i reprodukcje dzieł sztuki, a także urozmaicona ją galeria portretów warszawskich postaci. Mapy i plany ukazują poszczególne dzielnice i zespoły zabytkowe; chcemy zwrócić szczególną uwagę na współczesny plan centralnych dzielnic Warszawy zamieszczony osobno na odwrocie obwoluty.

Encyklopedię Warszawy zamyka Lista Przyjaciół Encyklopedii Warszawy, osób, które uznając, że encyklopedia ta jest potrzebna i wspierając jej wydanie tworzyły atmosferę oczekiwania na to dzieło, pomagającą w sfinalizowaniu prac.

Warto przypomnieć o ich początkach i pierwszej Encyklopedii Warszawy z roku 1975. Było to dzieło pionierskie rozpoczęte z inicjatywy PWN na przełomie lat 60-ych i 70-ych. Do Komitetu Redakcyjnego weszli wówczas m.in. tak znakomici — dziś już nieżyjący — przedstawiciele nauki polskiej jak prof. Stanisław Herbst — jako przewodniczący, prof. Józef Chalasinski, prof. Stefan Kieniewicz, czy prof. Bronisław Wieczorkiewicz, a wśród bliskich współpracowników znaleźli się m.in. prof. Eugeniusz Szwankowski i prof. Andrzej Zahorski. Ogółem zgromadzono wówczas ok. 5500 haseł. W doborze biogramów trzymano się wówczas zasady, że mają to być wyłącznie hasła poświęcone osobom nieżyjącym.

Każda encyklopedia odzwierciedla nie tylko stan wiedzy z czasów, w których powstaje ale i znajdują w niej odbicie tendencje polityczne, mody i inne zależności składające się na klimat tych czasów. W Encyklopedii Warszawy wydanej w 1975 roku przez Państwowe Wydawnictwo Naukowe — działające wówczas w warunkach cenzury i jako ogniwo „frontu ideologicznego” — jak zaznaczył Wydawca we wstępie: „bogato zaprezentowana została tematyka z zakresu historii politycznej, ze szczególnym uwzględnieniem działalności postępowych organizacji i stronnictw politycznych oraz czołowych ich działaczy, ruchu robotniczego i jego partii”. Eksponowane też były szczególnie osiągnięcia w okresie XXX-lecia Polski Ludowej. Dbałości Wydawcy o tę tematykę dowodziło hasło poświęcone PZPR — wraz z tabelą Plenów Komitetu Warszawskiego — liczące 8 stron. Mimo to, Encyklopedia Warszawy nie zadowoliła ówczesnych prominentów życia politycznego. Zasada, by nie dawać haseł osobom żyjącym, a zatem brak nazwisk osób wówczas wpływowych stała się powodem skandalu polityczno-wydawniczego. Zapadła więc decyzja by — mimo zapotrzebowania rynku (36 tysięcy egzemplarzy rozeszło się w ciągu miesiąca!) nie dodrukowywać Encyklopedii Warszawy, lecz rozpocząć od razu prace nad nowym wydaniem, w którym znaleźć się miały biogramy osób żyjących.

Prace nad nowym wydaniem trwały od roku 1976 do roku 1986. W tym burzliwym dziesięcioleciu, w którym narodziła się Solidarność i wprowadzono stan wojenny — 10-osobowy zespół redakcyjny uległ rozproszeniu, a zawartość encyklopedii, szczególnie w jej warstwie historii najnowszej i polityki oraz w doborze haseł biograficznych, ulegała różnorodnym zmianom. Jednocześnie dokonano aktualizacji i wzbogacono zawartość dzieła. Liczba haseł w stosunku do poprzedniego wydania została zwiększona o 3500. Zadecydowano, że nowa Encyklopedia Warszawy będzie wielobarwna i dwutomowa. W 1986 roku rozpoczął się jej skład, a w 1988 I tom gotowy był już do przekazania do druku. Ale w atmosferze przygotowań do Okrągłego Stołu decyzja o druku została wstrzymana i rozpoczęto — wraz z powołaniem Redakcji Encyklopedii Warszawy — kolejną rewizję zestawu haseł i tekstów, oczywiście skupiając się przede wszystkim na tematyce historyczno-politycznej oraz na sprawach doboru współczesnych biografii. W tej pracy Redakcja była jednak skrępowana technicznymi uwarunkowaniami; nie można było zmieniać układu makiety. Po raz drugi: skorygowany i gotowy do druku I tom Encyklopedii Warszawy skazany został na niebyt w 1991 roku; tym razem — w warunkach gospodarki rynkowej — rozważano celowość publikacji dwutomowej Encyklopedii, której badania marketingowe nie wróżyły sukcesu, a kalkulacje poddawały w wątpliwość możliwość zysku.

Udało się wyjść z impasu po wstępnej promocji, która zgromadziła wokół dzieła jego Przyjaciół — przekonanych podobnie jak Kierownictwo Zespołu Encyklopedii i Redakcja, że przygotowywana Encyklopedia stanie się ważnym wydarzeniem w dziejach miasta, szykującego się do obchodów 400-lecia Stołeczności. Kształtując na nowo — zarówno od strony koncepcji edytorskiej jak i plastycznej — Encyklopedię Warszawy jako dzieło 1-tomowe należało dokonać selekcji tematów. Zdecydowano się na ograniczenie tematyki politycznej, zarówno w jej aspekcie historycznym jak i współczesnym, a także na eliminację tematyki o charakterze ogólnokrajowym — w tym także w zakresie biografistyki.

[fragment]