Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej t. I-XI [KOMPLET] Aftanazy Roman [1991-1997]

Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej – monumentalne dzieło Aftanazego, opisujące w 11 tomach historię około 1500 polskich pałaców i dworów oraz ich właścicieli na Kresach Wschodnich Rzeczpospolitej w granicach sprzed 1772 roku. Pierwsze wydanie pod tytułem „Materiały do dziejów rezydencji” ukazało się w latach 1986-1993 nakładem Instytutu Sztuki PAN. Drugie, rozszerzone i pod zmienionym tytułem Dzieje rezydencji na dawnych Kresach Rzeczypospolitej, opublikowane zostało w latach 1991-1997 przez Ossolineum.

              Spis tomów:

Tom I. Województwa: mińskie, mścisławskie, połockie, witebskieTom II- Województwa: brzesko-litewskie, nowogródzkie

Tom III. Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie

Tom IV. Województwo wileńskie

Tom V. Województwo wołyńskie

Tom VI. Województwo bełskie, Ziemia Chełmska województwa ruskiego

Tom VII. Województwa ruskie: Ziemia Halicka i Lwowska

Tom VIII. Województwo ruskie, Ziemia Przemyska i Sanocka

Tom IX. Województwo podolskie

Tom X. Województwo bracławskie

Tom XI. Województwo kijowskie oraz uzupełnienia do tomów I-X

Publikacja, której tom pierwszy Wydawnictwo Ossolineum oddaje do rąk Czytelnika, stanowi uzupełnione przez Autora drugie wydanie dzieła, jakie od 1986 r. w nakładzie zaledwie pięciuset, a potem tysiąca egzemplarzy techniką tzw. małej poligrafii wydał Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie.

Pierwotny, celowo wówczas enigmatycznie sformułowany tytuł: Materiały do dziejów rezydencji nie w pełni oddaje rzeczywistą zawartość dzieła. W istocie dotyczy ono bowiem polskich zamków, pałaców i dworów rozsianych na rozległych terenach województw kresowych dawnej Rzeczypospolitej. Obok szczegółowego opisu kształtu architektonicznego budowli mieszkalnych oraz budynków towarzyszących i parkowego otoczenia, wiadomości o dekoracji i wyposażeniu wnętrz, zbiorach i kolekcjach, przynosi również cenne informacje historyczno-genealogiczne dotyczące właścicieli rezydencji i ich rodzin. Praca ułożona została zgodnie z przedrozbiorowym podziałem administracyjnym państwa w dwa bloki. Pierwszy poświęcony jest Wielkiemu Księstwu Litewskiemu i obejmuje dawne województwa: połockie, witebskie, mścisławskie, mińskie, brzesko-litewskie, nowogródzkie, trockie i wileńskie oraz księstwa żmudzkie i kurlandzkie, a wreszcie Inflanty Polskie. Drugi, zatytułowany: Ruskie Ziemie Korony, przynosi wiadomości dotyczące województw: wołyńskiego, bełskiego i ruskiego (wraz z wyodrębnionymi ziemiami chełmską, halicką, lwowską, przemyską i sanocką) oraz podolskiego, bracławskiego i kijowskiego. Całość zamykają uzupełnienia i mapy.

Taki podział, mimo że większość omawianych rezydencji otrzymała swój kształt ostateczny dopiero w dobie porozbiorowej (w XIX, a nawet na początku XX w.) znajduje uzasadnienie w doniosłym fakcie socjologiczno-kulturowym. To właśnie polskie dwory i pałace, obok łacińskiej organizacji kościelnej, były pod zaborami głównym czynnikiem kontynuującym dawne tradycje kultury państwa przedrozbiorowego.

W sumie praca Romana Aftanazego przynosi opis przeszło tysiąca siedzib wiejskich i opatrzona jest pięcioma tysiącami, często całkowicie nieznanych, fotografii. Obok rezydencji znakomitych, które od dawna znalazły swe miejsce na kartach polskiej, a nawet powszechnej historii sztuki, znajdują się tutaj omówienia i ilustracje setek średnich i małych pałaców, i dworów, które nigdy nie były opisywane. I to właśnie stanowi o szczególnej, pionierskiej wartości dzieła. Wartości tym większej, że przeważna część owych rezydencji już nie istnieje, zniszczona w pożogach wojennych i zaprzepaszczona w przemianach społecznych tej części Europy. Nie można przy tym zapominać, że uchwycony w dziele stan polskich rezydencji kresowych zachowanych w końcu XIX i na początku XX stulecia to tylko niewielka część tego, co było wcześniej i zaginęło, by wspomnieć tysiące niszczonych przez stulecia siedzib drewnianych, które przecież dominowały w dawnym pejzażu artystycznym kraju.

Monumentalna, na skalę prac osiemnasto- i dziewiętnastowiecznych erudytów książka Romana Aftanazego nie powstała od razu. Późniejszy pracownik lwowskiego, a następnie kustosz wrocławskiego Ossolineum, poświęcił jej kilkadziesiąt lat swej imponującej wytrwałości, samotnie, bez instytucjonalnego wsparcia, prowadzonej pracy. Jak zatem doszło do powstania zainteresowań pałacami i dworami, a następnie jak zrodziła się koncepcja ratowania pamięci o nich? Najlepiej poinformują o tym własne wspomnienia Autora: „Jako młody chłopiec, uczeń gimnazjum, zaproszony zostałem do jednego z dworów na Polesiu, nazywanych wówczas «kresowymi». Atmosfera tego starego stylowego dworu w Nowoszycach była niezwykła, gdyż łączyła w sobie harmonijnie wszystkie pozytywne cechy ziemiańskie z intelektualnymi. Pani domu, Maria Ordzina, wdowa po Karolu, była bowiem córką znakomitego historyka, profesora i rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego, Stanisława Smolki i Wandy Ordzianki, wnuczką znanego działacza galicyjskiego, Franciszka Smolki, a po matce wnuczką Józefa Kremera, filozofa i historyka sztuki. Już w czasie pierwszej bytności, oczarowany atmosferą jak z powieści Weyssenhoffa, Orzeszkowej czy Rodziewiczówny, potraktowany zostałem jako domownik i zaproszony na stałe. Część wakacji spędzałem więc w Nowoszycach każdego roku aż do sierpnia 1939.

[fragment wstępu]