Katalog zabytków sztuki w Polsce t. X Dawne województwo warszawskie Przasnysz i okolice zeszyt 18

OPIS BIBLIOGRAFICZNY W ZAKŁADCE SZCZEGÓŁY.

Miejscowości objęte niniejszym zeszytem Katalogu znajdowały się do chwili wprowadzenia nowego podziału administracyjnego Państwa w r. 1975 w obrębie powiatu przasnyskiego. Przez obszar ten, leżący na skraju Wysoczyzny Ciechanowskiej oraz Równiny „Kurpiowskiej, przepływa rzeka Orzyc z dopływem Węgierką oraz Omulew z Płodownicą, przy czym Omulew stanowiła niegdyś granicę z dawnym powiatem ostrołęckim. Północno-zachodnia część omawianego terenu jest lesista, północno-wschodnia zaś — lesisto-bagienno-torfiasta, z dużym kompleksem bagien zwanych Szeroka Biel. W XV w. prawie jedna trzecia tego obszaru zajęta była przez zachodni skraj wielkiej puszczy zw. Zagajnica, której poszczególne części zwały się: Mazuch (okolice Chorzeli) oraz Przasnyska. Od północo-wschodu wchodzi tu część Puszczy Kurpiowskiej z wsiami: Baranowe, Duczymin, Jednorożec, Parciaki, Zaręby. Do w. XIX rozwijał się tu głównie przemysł leśny i bursztyniarski. Do r. 1526 ziemie te podlegały władzy książąt mazowieckich, wchodząc w skład powiatu przasnyskiego ziemi ciechanowskiej, a po wcieleniu Mazowsza do Korony pozo-stawały do rozbiorów w tymże powiecie, należącym wówczas do województwa mazowieckiego. Po r. 1795 znalazły się w obrębie powiatu przasnyskiego w departamencie płockim, a od r. 1815 weszły do obwodu przasnyskiego w województwie płockim, przemianowanym w r. 1837 na gubernię. W latach 1918-75 wchodziły — jako powiat przasnyski — w skład województwa warszawskiego. Pod względem administracji kościelnej obszar ten podlegał od ostatniej ćwierci w. XI biskupstwu płockiemu, należąc od późnego średniowiecza do dekanatu ciechanowskiego w archidiakonacie płockim. W r. 1506 utworzono odrębny dekanat przasnyski. Dekanat chorzelski powstał w r. 1915; zlikwidowano go w r. 1921, a następnie ponownie utworzono w latach 1963-64. Prawa miejskie uzyskały na tym terenie jedynie Przasnysz — na przełomie w. XIV i XV — oraz w XVI w. (1542) Chorzele. Miały tu swoje siedziby rodziny: Prawdziców-Bogackich w Bogatem, z których pochodził Mikołaj z Dobrzankowa zwany Wężem, kasztelan ciechanowski, wojewoda mazowiecki, Boleściców (Jastrzębców) - Czernickich w Czernicach Borowych, Boleściców (Jastrzębców) (...).