Jaxiada Konstantego Gaszyńskiego - rękopiśmienny poemat w sześciu pieśniach (1827) / UNIKAT



[Gaszyński, Konstanty]

Jaxiada - poema w sześciu pieśniach przez K. G.

Warszawa 1827, [s.n.]

Str. [40]

Oprawa płócienna, introligatorska (z epoki), tłoczona w złocie tytulatura na licu, bordiura (suchy tłok) wzdłuż kraw. lica i tyłu, 28 cm

Kaligrafowana karta tytułowa

Marmoryzowane wyklejki (motyw wąskożylny)


Egzemplarz pochodzi z księgozbioru Konstantego Przewłockiego (1857-1930), ziemianina, działacza gospodarczego, deputowanego do Rady Państwa Imperium Rosyjskiego (piecz. własn. na karcie tyt.), został przekazany wnukowi, Januszowi Przewłockiemu (1927-2007), znanemu wydawcy, nauczycielowi, kolekcjonerowi i bibliofilowi.


       "Jaxiada" Konstantego Gaszyńskiego (1809-1866), cenionego poety, prozaika, tłumacza, uczestnika Powstania Listopadowego, to poemat humorystyczny, napisany ok. r. 1826, "wymierzony" przeciw Jaxie Marcinkowskiemu, znanemu warszawskiemu "wierszoklecie", który literatom epoki służył za cel żartów i dowcipów. Drukiem wydany dopiero w r. 1910 w czasopiśmie "Lamus", krążył w środowisku w postaci rękopisu (-ów?), recytowany, cytowany, komentowany.  Gaszyński w późniejszym okresie wstydził się tego dziełka i nigdy o nim nie wspominał, prawdą jest jednak, że to właśnie ów lekki, pełen humoru i inteligentnego dowcipu utwór, dał poecie wstęp do salonu literackiego Wincentego Krasińskiego - legendarnego miejsca na artystycznej mapie dziewiętnastowiecznej Warszawy. Tam poznał Zygmunta Krasińskiego, znajomość wkrótce przerodziła się w przyjaźń, której dowodem niech będą wspólne podróże, tudzież zachowana, obszerna korespondencja. Gaszyński był także wychowawcą synów Zygmunta Krasińskiego i właśnie jednemu z nich, Władysławowi, rękopis "Jaxiady" został zapisany w testamencie. Trafił on potem do warszawskiej Biblioteki Ordynacji Krasińskich i tam, prawdopodobnie po kapitulacji Powstania Warszawskiego, spłonął wraz z ponad 150. tys. innych jednostek ze zbiorów biblioteki. 


Prezentowany egzemplarz jest właśnie kopią owego, zniszczonego przez Niemców, autografu. Świadczy o tym dopisek na ostatniej stronie utworu: "Zgodność niniejszej kopii z autografem Konstantego Gaszyńskiego, znajdującym się w Bibliotece Ordynacyi Krasińskich, stwierdzam, I. Janicki". [piecz. Biblioteka Ordynacyi Krasińskich]


Ignacy Janicki, ur. w 1823 r. fizyk, edytor, również wychowawca dzieci Zygmunta Krasińskiego, od r. 1876 bibliotekarz Biblioteki Ordynacji Krasińskich, zmarł w r. 1886, a zatem powyższe poświadczenie zgodności z pewnością pochodzi z lat pomiędzy datami. Czy to kopia wykonana ręką samego Gaszyńskiego? Czy wyrażenie "zgodność niniejszej kopii z autografem" odnosi się li-tylko do warstwy treściowej czy takoż do analizy pisma? To są pytania, na które próbujemy znaleźć odpowiedź. Wiemy, że podobny rękopis, z odręcznymi poprawkami (być może "brudnopis") znajduje się w Bibliotece im. Zielińskich w Płocku. Dwa egzemplarze rękopisu "Jaxiady" widnieją także w wydanym w r. 1906 Katalogu rękopisów Akademii Umiejętności w Krakowie (zestawił Jan Czubek). Z pewnością jeszcze kilka elementów układanki wymaga sprawdzenia - śledztwo antykwaryczne trwa... 


Bibliografia:


Gabriel Korbut, Literatura polska, t. III (1930)

Dodatek miesięczny do Gazety Lwowskiej poświęcony historyi, statystyce i ekonomii krajowej, t. I (Red. Adolf Rudyński) (1873)

Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, t. VII (1872)

Kalendarz Wydawnictwa Dzieł Tanich i Pożytecznych na rok 1867 (1866)

Katalog rękopisów Akademii Umiejętności w Krakowie (zestawił Jan Czubek) (1906)

Danuta Knysz-Tomaszewska, Paul Cazin (1881-1963). Dole i niedole francuskiego polonisty. Szkice (1999)

Janusz Odrowąż-Pieniążek, Mickiewicziana zbierane po świecie (1998)

Czasopismo Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich, t. XIV (2003)

Przewodnik Naukowy Literacki. Dodatek do Gazety Lwowskiej, t. I (Red. Władysław Łoziński) (1873)

Pamiętniki Bogusławy z Dąbrowskich Mańkowskiej, t. I (1883)

Adam Bar, Kumoszki na Parnasie (1947)

Roman Dąbrowski, Poemat heroikomiczny w literaturze polskiego oświecenia (2004)

Rocznik Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu. Rok 1866 (1867)

Miscellanea z okresu Romantyzmu (red. Stanisław Pigoń) (1956)

[I. T. Baranowski], Biblioteka Ordynacyi Krasińskich w Warszawie (1917)

Franciszek Pułaski, Opis 815 rękopisów Biblioteki Ord. Krasińskich (1915)

Biblioteka Ordynacji Krasińskich. Rękopisy zachowane. Konkordancje (2003)

    

    Pięknie dziękuję Pani Annie Romaniuk, Kierownik Zakładu Rękopisów Biblioteki Narodowej, za poświęcony czas i udostępnione materiały.




Autor: Maciej Barski